Bộ trưởng Bộ Tài chính Liên bang đã không thể ghé qua Bắc Kinh trên đường đến hội nghị BT Tài chính G-7 tại Nhật Bản như kế hoạch. Với lý do „lịch làm việc trùng lặp“ ngay trước ngày hẹn theo kế hoạch là thứ Tư 10.5.2023, Bắc Kinh đã bất ngờ huỷ chuyến thăm của BT Kinh tế LB Đức Christian Lindner.
Bộ Tài chính Đức Christian Lindner. (Ảnh: AFP/TTXVN)
Sự kiện này làm người ta nhớ đến, khi Christian Lindner thăm Trung Quốc vào năm 2019, lúc đó không phải với tư cách là Bộ trưởng Tài chính Liên bang mà chỉ với tư cách là lãnh đạo đảng FDP, ông đã được Bắc Kinh tiếp đón một cách vô cùng lạnh nhạt, thậm chí từ chối cả cái bắt tay. Lý do: Trước khi tới Bắc Kinh, Lindner đã đến Hồng Kông và cũng đã gặp gỡ các thành viên của phe đối lập ở đó. Phía Trung Quốc sau đó đã nhanh chóng hủy bỏ một số cuộc gặp tại Bắc Kinh, các buổi gặp còn lại diễn ra trong không khí khá căng thẳng.
Thứ tư tuần này, nhân tiện trên đường đến dự Hội nghị BT Tài chính G7 tại Nhật Bản, Lindner lại muốn thăm Cộng hòa Nhân dân một lần nữa, với tư cách bây giờ là một Bộ trưởng. Chuyên cơ dự kiến sẽ khởi hành vào tối thứ Ba và các cuộc gặp đã được lên kế hoạch vào thứ Tư, bao gồm cả với đồng nghiệp Trung Quốc và người đứng đầu Ngân hàng trung ương. Tuy nhiên, vào thứ Hai vừa rồi, Bộ Tài chính LB Đức đã thông báo rằng Bộ Tài chính Trung Quốc đã yêu cầu hoãn các cuộc hội đàm đã lên kế hoạch „vì lý do lịch trình trùng lắp“.
Liệu có phải do „lịch làm việc chồng chéo“ hay không, không ai có thể truy cứu được, nhưng nguyên do vì sao thì cũng dễ dàng suy luận được. Đầu năm 2023 một phái đoàn gồm các Nghị sĩ FDP đã đến thăm Đài Loan và chẳng bao lâu sau đó là chuyến đi công cán của bà BT Giáo dục Liên bang Bettina Stark-Watzinger (FDP) tới Đài Bắc vào cuối tháng 3, đã làm cho Bắc Kinh khó chịu.
Việc bất ngờ huỷ chuyến thăm của BT Tài chính Đức cho thấy Bắc Kinh không mặn mà tiếp người của đảng FDP. Tuy vậy, phát ngôn viên của Bộ Tài chính Đức cho biết rằng, phía TQ đã sớm đề xuất một lịch hẹn khác vào ngay sau khi Lindner từ Nhật trở về. Liệu cuộc gặp này có thành công trước khi xảy ra các cuộc tham vấn chính phủ vào tháng Sáu hay không, đến nay vẫn còn bỏ ngỏ.
Không có vấn đề bất đồng giữa Berlin và Bắc Kinh
Ít nhất là về tổng thể, không thể nói về những xáo trộn trong mối quan hệ giữa Bắc Kinh và Berlin. Theo lời mời của BT Ngoại giao Annalena Baerbock, người mới có chuyến thăm đầu tiên tới Trung Quốc vào tháng Tư, Ngoại trưởng Trung Quốc Tần Cương dự kiến sẽ có mặt tại Berlin vào thứ Ba tuần này, ông cũng sẽ được Jens Plötner, cố vấn chính sách đối ngoại và an ninh của Thủ tướng Olaf Scholz, tiếp đón tại Phủ Thủ tướng.
Việc chuẩn bị cho các cuộc tham vấn giữa chính phủ Đức-Trung Quốc vào tháng Sáu vẫn đang được tích cực chuẩn bị.
Trong khi Tổng thống Đức Frank-Walter Steinmeier đang có chuyến thăm Nhật Bản và Hàn Quốc thì Thủ tướng Đức Olaf Scholz sẽ có chuyến công du Trung Quốc.
Ngoài các nội dung về tăng cường hợp tác song phương, dự kiến, các cuộc thảo luận giữa các nhà lãnh đạo của Đức và các nước Đông Bắc Á sẽ tập trung vào sự hợp tác hướng tới việc hiện thực hóa khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương tự do và rộng mở.
Chuyến thăm tới Trung Quốc của Thủ tướng Đức Olaf Scholz sẽ là chuyến thăm đầu tiên của một nhà lãnh đạo EU tới Trung Quốc kể từ khi dịch Covid-19 bùng phát, đồng thời là chuyến thăm đầu tiên của ông Olaf Scholz tới nền kinh tế lớn thứ hai thế giới kể từ khi nhậm chức Thủ tướng Đức.
Dư luận về chuyến thăm
Việc cả Tổng thống Đức Frank -Walter Steinmeier lẫn Thủ tướng Đức Olaf Scholz đều có các chuyến công du Bắc Á trong tuần này, cụ thể là đến Nhật Bản và Trung Quốc, thực sự là một sự kiện rất đáng chú ý trong hoạt động đối ngoại của Đức. Tuy nhiên, ý nghĩa và tầm quan trọng của hai sự kiện này là tương đối khác nhau. Tại Đức, chức danh tổng thống chỉ có ý nghĩa nhiều về mặt nghi thức chứ không phải là một chức danh có nhiều quyền lực. Quyền lực chính trị thực sự tại Đức thuộc về thủ tướng, người đứng đầu chính phủ và thường cũng là lãnh đạo của đảng có sức mạnh lớn nhất tại Nghị viện Liên bang Đức.
Do đó, cần nhìn nhận các chuyến thăm của Tổng thống Đức Frank-Walter Steinmeier đến Nhật Bản, Hàn Quốc và của Thủ tướng Olaf Scholz đến Trung Quốc dưới các lăng kính khác nhau. Đối với chuyến công du Nhật Bản của ông Frank-Walter Steinmeier, các hoạt động chủ yếu mang nặng tính lễ tân và thực tế điều này cũng thể hiện qua các tuyên bố chung mà hai phía Đức-Nhật đưa ra, như việc Đức-Nhật cam kết cùng hợp tác ứng phó với các thách thức toàn cầu, từ xung đột Nga-Ukraine cho đến việc ủng hộ các nỗ lực duy trì một khu vực Thái Bình Dương-Ấn Độ Dương tự do và rộng mở.
Một chủ đề tiếp theo được Đức-Nhật thảo luận là việc chuyển giao các ưu tiên hành động trong G7 khi Đức hiện là nước giữ chức Chủ tịch luân phiên G7 năm 2022 còn Nhật sẽ đảm nhiệm vai trò này trong năm 2023, với tâm điểm là Hội nghị Thượng đỉnh G7 được tổ chức vào tháng 05/2023 tại thành phố Hiroshima của Nhật Bản. Nhật Bản sẽ chính thức đảm nhiệm vai trò này từ Đức kể từ tháng 01/2023 và trong bối cảnh quan hệ quốc tế đang ghi nhận những biến động lớn nhất từ sau khi kết thúc Chiến tranh Lạnh, cả Đức và Nhật đều mong muốn duy trì được tính liên tục trong các chính sách ưu tiên của G7.
Thực ra, chuyến công du Nhật của Tổng thống Đức, Frank-Walter Steinmeier trong thời điểm này cũng có một số nét đáng chú ý. Cuộc xung đột Nga-Ukraine đã tạo nên một chấn động địa chính trị lớn nhất tại châu Âu trong hơn 3 thập kỷ qua và buộc nước Đức phải xây dựng lại các học thuyết an ninh-đối ngoại hoàn toàn mới, từ bỏ chính sách “Hoà bình qua thương mại” duy trì từ nhiều năm qua.
Cách đây không lâu, ông Wolfgang Smidt, một chính trị gia lão luyện của đảng Dân chủ Xã hội – SPD, một đồng minh chính trị thân cận của Thủ tướng Đức Olaf Scholz và hiện đang là Chánh Văn phòng Phủ Thủ tướng Đức đã thừa nhận rằng “nước Đức chỉ như một đứa trẻ mới lớn trong thế giới địa chính trị”, tức là so với các cường quốc khác trên thế giới, nước Đức đang phải bắt đầu học cách làm quen với vai trò mới, cần phải phấn đấu nhiều hơn nữa để có thể thích ứng được với môi trường quốc tế mới và tạo dựng cho mình được một tầm ảnh hưởng địa chính trị trên thế giới tương xứng với sức mạnh kinh tế.
Do đó, có thể thấy trong thời gian qua, các lãnh đạo cấp cao của Đức đang đẩy rất mạnh các hoạt động đối ngoại, kể cả các hoạt động vốn chỉ mang nhiều tính lễ tân như của Tổng thống Đức. Có thể thấy ông Frank-Walter Steinmeier đã xuất hiện với tần suất nhiều hơn trước rất nhiều tại nhiều khu vực, từ Mexico tháng trước, Ukraine tuần trước cho đến Nhật Bản và Hàn Quốc tuần này. Đó là một cách để nước Đức xây dựng từng bước một vai trò của mình như một người chơi trưởng thành trong thế giới địa chính trị.
Tuy nhiên, vai trò của tổng thống Đức vẫn chủ yếu mang tính nghi thức còn quyền lực thực sự thuộc về Thủ tướng. Vì thế, chuyến đi Trung Quốc của Thủ tướng Olaf Scholz mang một tầm quan trọng hơn rất nhiều bởi chuyến đi này sẽ định hình cả một giai đoạn mới trong quan hệ không chỉ giữa Đức với Trung Quốc mà còn giữa châu Âu với Trung Quốc, với các nội dung thảo luận thực chất cực kỳ quan trọng về kinh tế, đối ngoại và có thể cả về tầm nhìn mới đối với trật tự thế giới. Sự chờ đợi, hay sự theo dõi của dư luận Đức nói riêng hay châu Âu nói chung vào chuyến đi này khác hẳn với các chuyến công du của ông Frank-Walter Steinmeier.
Toan tính của Đức
Nhật Bản là thành viên của G7 còn Hàn Quốc cũng là một quốc gia đồng minh quan trọng của các nước phương Tây nên quan hệ giữa Đức với Nhật Bản và Hàn Quốc nhìn chung luôn thuận lợi, hai bên luôn coi nhau là các đồng minh có giá trị. Chuyến thăm của Tổng thống Đức Frank-Walter Steinmeier đến 2 quốc gia này một mặt là để gia tăng sự góp mặt của Đức tại một khu vực ngày càng có vai trò quan trọng về kinh tế và địa chính trị trên thế giới, mặt khác là để tăng cường mặt trận đoàn kết của các nước phương Tây và đồng minh nhằm ứng phó với các thách thức chung của khối này, như xung đột Nga-Ukraine hay sức mạnh ngày càng gia tăng của Trung Quốc.
Trong khi đó, chuyến đi của Thủ tướng Olaf Scholz đến Trung Quốc lại có một tầm vóc và ý nghĩa khác hẳn. Kể từ năm 2016, Trung Quốc là đối tác thương mại quan trọng nhất của Đức và trong bối cảnh cuộc xung đột tại Ukraine dẫn tới sự đổ vỡ quan hệ năng lượng với Nga, đẩy nước Đức vào một cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng, đe doạ toàn bộ mô hình kinh tế của nước Đức bao năm qua thì vai trò của thị trường Trung Quốc càng trở nên có ý nghĩa sống còn hơn với nhiều ngành công nghiệp của Đức, từ ô tô cho đến hoá chất…
Trong vài tháng qua, nhiều tập đoàn lớn của Đức như Volskwagen, Mercedes, BMW hay BASF (hoá chất) đều đã gia tăng rất mạnh các khoản đầu tư lên tới nhiều tỷ USD cũng như chuyển dịch hoạt động sang Trung Quốc nhằm giảm thiểu thiệt hại từ giá năng lượng quá cao tại châu Âu.
Ngay trước khi Thủ tướng Olaf Scholz đến thăm Trung Quốc vài ngày, chính phủ Đức cũng đã bật đèn xanh cho thương vụ bán một phần sở hữu cảng Hamburg lớn nhất của Đức cho hãng vận chuyển tàu biển Cosco của Trung Quốc, bất chấp rất nhiều tranh cãi. Đồng thời, tháp tùng Thủ tướng Olaf Scholz đến Trung Quốc lần này là một phái đoàn hùng hậu gồm những tập đoàn kinh tế hàng đầu của Đức.
Tất cả những động thái này cho thấy, Đức vẫn coi các việc hợp tác kinh tế với Trung Quốc có tầm quan trọng hàng đầu trong chính sách đối ngoại của mình. Trong quan hệ kinh tế với Trung Quốc, ngoài việc gia tăng trao đổi thương mại, Đức cũng muốn tiếp tục gây sức ép để Trung Quốc mở cửa hơn nữa thị trường nội địa Trung Quốc cho các công ty châu Âu. Đây là điều mà nhiều lãnh đạo châu Âu tìm cách thuyết phục và gây sức ép với Trung Quốc trong nhiều năm qua, với lập luận rằng đó là cơ chế “có đi có lại” nhưng vẫn chưa thành công.
Ngoài vấn đề kinh tế, chuyến đi của ông Olaf Scholz đến Trung Quốc cũng được châu Âu theo dõi sát sao vì đây là lần đầu tiên ông Olaf Scholz thăm Trung Quốc trên cương vị Thủ tướng Đức, đồng thời đây cũng là chuyến thăm đầu tiên của một nguyên thủ G7 đến Trung Quốc từ năm 2019.
Trong 3 năm qua, quan hệ giữa Trung Quốc với phương Tây đã xấu đi rất nhiều vì hàng loạt các chủ đề, dẫn đến các vụ trả đũa ngoại giao chưa từng có trong vài thập kỷ qua. Do đó, phương Tây đang rất nóng lòng chờ xem nước Đức sẽ có cách tiếp cận mới ra sao với Trung Quốc, khi chính bản thân một số đảng trong chính phủ liên minh tại Đức cũng từng tuyên bố sẽ thực thi các chính sách đối ngoại cứng rắn hơn.
Cân bằng lợi ích giữa châu Âu với các nước Đông Bắc Á
Thủ tướng Đức Olaf Scholz chưa đặt chân đến Trung Quốc nhưng chuyến đi này đã kịp gây chia rẽ khá lớn trong nội bộ các nước Liên minh châu Âu, đặc biệt là giữa Đức với Pháp. Báo chí Đức và Pháp cho biết, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron từng đề nghị với Thủ tướng Olaf Scholz rằng hai nguyên thủ Đức-Pháp sẽ cùng sang thăm Trung Quốc.
Phía Pháp cho rằng đây là cách để thể hiện sự đoàn kết của châu Âu, chứng minh rằng các nước Liên minh châu Âu có một cách tiếp cận chung trong quan hệ với Trung Quốc, đồng thời, như chính nhiều lãnh đạo châu Âu nhiều lần thừa nhận, rằng châu Âu cần phải hành động như một khối mới có thể đối trọng được với sức mạnh ngày càng lớn của Trung Quốc, chứ bản thân mỗi quốc gia EU đơn lẻ sẽ không có đủ sức nặng để tác động đến Trung Quốc.
Tuy nhiên, Thủ tướng Đức Olaf Scholz đã từ chối đề nghị từ phía Pháp và chỉ đến thăm Trung Quốc một mình cùng một phái đoàn doanh nghiệp Đức hùng hậu. Trong vài ngày qua, rất nhiều học giả và báo chí châu Âu đã lên tiếng phân tích và đặt dấu hỏi về chiến lược đối ngoại mới của nước Đức trong quan hệ với các cường quốc trên thế giới. Một số ý kiến còn chỉ trích Đức là đã đơn phương hành động, chỉ chú trọng đến lợi ích của các tập đoàn kinh tế Đức mà phớt lờ lợi ích của châu Âu, đồng thời cho rằng chính phủ Đức cần phải rút các kinh nghiệm từ việc đổ vỡ quan hệ với Nga để tránh các rủi ro địa chính trị trong quan hệ với các cường quốc khác.
Mặc dù đứng từ góc nhìn của phía Đức thì những chỉ trích trên là không công bằng bởi nước Đức chỉ đang theo đuổi và bảo vệ các lợi ích quốc gia chính đáng của mình nhưng các chỉ trích từ châu Âu cũng cho thấy, một nước Đức thời hậu Angela Merkel sẽ còn rất nhiều việc phải làm trước khi xây dựng được cho mình một chiến lược đối ngoại phù hợp với bối cảnh bất ổn mới của thế giới cũng như các đòi hỏi ngày càng gắt gao hơn về việc nước Đức phải gánh vác các trọng trách địa chính trị lớn hơn cho châu Âu, tương xứng với sức mạnh kinh tế số 1 châu Âu và thứ 4 thế giới của quốc gia này.
Do vai trò quá lớn của Đức tại châu Âu, bất cứ động thái ngoại giao nào của Đức với các đối tác lớn trên thế giới cũng đều sẽ có tác động đến châu Âu và đa số các nước châu Âu hiện nay cho rằng chính phủ Đức cần có sự phối hợp, tham vấn với các nước EU khác thay vì hành động một mình. Trong chính nội bộ chính phủ liên minh của Đức thì hai đảng Xanh và đảng Dân chủ tự do – FDP cũng thể hiện các quan điểm đối ngoại cứng rắn hơn so với đảng Dân chủ xã hội – SPD của Thủ tướng Olaf Scholz và trong những ngày qua cũng đã công khai bày tỏ các ý kiến phản đối một số chính sách của Thủ tướng Olaf Scholz. Do đó, về lâu dài chính phủ của ông Olaf Scholz bắt buộc phải tìm cách thiết lập sự cân bằng giữa việc theo đuổi lợi ích của nước Đức với việc duy trì đoàn kết tại châu Âu.
Am Freitag trifft Bundeskanzler Olaf Scholz Chinas Partei- und Staatsführer Xi Jinping in Peking. Mit dabei ist eine große Wirtschaftsdelegation. Getty/AFP/picture alliance/dpa/Feng Li/Maja Hitij/Matthias Schrader/Merck/Arne Dedert/Benoit Tessier/Ng Han Guan
Am Freitag trifft Bundeskanzler Olaf Scholz (SPD) Chinas Partei- und Staatsführer Xi Jinping in Peking.
Mit ihm reist eine große Wirtschaftsdelegation – darunter die Chefs von Volkswagen, Siemens und Merck.
Trotz der Warnungen von Experten, Abhängigkeiten zu autoritären Regimen abzubauen, ist das China-Geschäft für deutsche Unternehmen so attraktiv wie nie. Eine Übersicht.
Es wird eine sehr kurze, aber hoffentlich effiziente Reise: Am Freitagmorgen (Ortszeit) will Bundeskanzler Olaf Scholz (SPD) als erster, westlicher Regierungschef Chinas Partei- und Staatsführer Xi Jinping nach Ausbruch der Corona-Pandemie 2020 besuchen. Aufgrund der strengen Auflagen durch die Null-Covid-Politik ist in Chinas Hauptstadt jedoch keine Übernachtung geplant. Die Delegation darf sich nur streng abgeschirmt in einem „geschlossenen Kreislauf“ bewegen. Im Mittelpunkt der Visite stehen unter anderem die deutsch-chinesischen Beziehungen, der Ukraine-Konflikt, die Taiwanfrage und die Wirtschaftskooperation beider Länder.
Wie üblich wird der Kanzler begleitet von einem großen Tross aus Wirtschaftsbossen – diesmal soll die Delegation aus zwölf Personen bestehen, wie das „Handelsblatt“berichtet. Mehr als 100 Unternehmen hatten sich demnach um die heiß begehrten Plätze im Regierungsflieger beworben.
Es wird eine sehr kurze, aber hoffentlich effiziente Reise: Am Freitagmorgen (Ortszeit) will Bundeskanzler Olaf Scholz (SPD) als erster, westlicher Regierungschef Chinas Partei- und Staatsführer Xi Jinping nach Ausbruch der Corona-Pandemie 2020 besuchen. Aufgrund der strengen Auflagen durch die Null-Covid-Politik ist in Chinas Hauptstadt jedoch keine Übernachtung geplant. Die Delegation darf sich nur streng abgeschirmt in einem „geschlossenen Kreislauf“ bewegen. Im Mittelpunkt der Visite stehen unter anderem die deutsch-chinesischen Beziehungen, der Ukraine-Konflikt, die Taiwanfrage und die Wirtschaftskooperation beider Länder.
Wie üblich wird der Kanzler begleitet von einem großen Tross aus Wirtschaftsbossen – diesmal soll die Delegation aus zwölf Personen bestehen, wie das „Handelsblatt“berichtet. Mehr als 100 Unternehmen hatten sich demnach um die heiß begehrten Plätze im Regierungsflieger beworben.
VW-Chef Oliver Blume
Oliver Blume, Chef der Volkswagen AG, will mit Kanzler Olaf Scholz nach Peking reisen. picture alliance/dpa/Boris Roessler
Mit dabei ist Oliver Blume, CEO der Volkswagen AG – kein Wunder, ist sein Konzern doch so eng mit dem China-Geschäft verwoben wie kaum ein zweites in Deutschland. Vierzig Prozent seines Umsatzes macht VW in der Volksrepublik. Die Gewinne sinken jedoch: Verdiente VW mit seinen chinesischen Joint Ventures 2015 noch 5,2 Milliarden Euro, waren es 2021 „nur“ noch drei Milliarden Euro. Ein Grund dafür ist der Boom nationaler Automarken in China. Konnten die Wolfsburger früher mit 20 Prozent Marktanteil in der Volksrepublik rechnen, so kamen VW und Audi in den ersten drei Monaten dieses Jahres gerade einmal auf einen Marktanteil von zusammen 13 Prozent, wie das „Handelsblatt“ mit Verweis auf Erhebungen des Marktforschungsunternehmens LMC berichtete. Demnach verkaufte Audi im ersten Quartal dieses Jahres 28 Prozent weniger Fahrzeuge in China und VW schaffte es knapp auf das Vorjahresniveau – obwohl Chinas Automarkt in dieser Zeit um sieben Prozent gewachsen ist.
Siemens-CEO Roland Busch
Roland Busch übernahm 2021 das Siemens-Geschäft von Joe Kaeser. picture alliance/dpa/Bernd von Jutrczenka
2021 übernahm Roland Busch das Siemens-Geschäft von Joe Kaeser – es ist somit Buschs erste Kanzler-Reise als CEO des Konzerns nach China. Er ist zudem Vorsitzender des Asien-Pazifik-Ausschusses der deutschen Wirtschaft (APA). Siemens ist seit 1872 in China tätig; jetzt hat Busch besonders viel mit der Volksrepublik vor: Er will mit dem Projekt „Marco Polo“ groß in China investieren und Teil-Bereiche dorthin auslagern, darunter auch „Digitale Industrien“, wie das „Handelsblatt“ berichtet. Gerade dieser Bereich ist jedoch besonders datensensibel. Dabei plädieren Experten und zum Teil auch die Bundesregierung, wie das Auswärtige Amt, wirtschaftliche Abhängigkeiten von China in den nächsten Jahren abzubauen – und nicht noch weiter zu vertiefen.
Merck-Chefin Belén Garijo
Belén Garijo ist seit 2021 CEO von Merck. picture alliance / Hubert Burda Media/Karl-Josef Hildenbrand
Für Merck sitzt die Vorständin Belén Garijo mit in der Kanzler-Maschine. Die spanische Top-Managerin ist Medizinerin und führt das Darmstädter Wissenschafts- und Technologie-Unternehmen seit 2021. In der Volksrepublik will Merck weiter wachsen: Innerhalb von sechs Jahren plant der Konzern 100 Millionen Euro in den Bau eines neuen Herstellungszentrums zu investieren. Die Inbetriebnahme soll 2024 erfolgen, 1000 neue Arbeitsplätze werden so geschaffen. Die Vereinbarung wurde im April unterzeichnet – und zwar mit dem Verwaltungsausschuss der „Wuxi National High-Tech Industrial Development Zone“. Dies ist nicht ungewöhnlich, zeigt aber: Ohne den Willen der chinesischen Führung und der Kommunistischen Partei finden keine Geschäfte in der Volksrepublik statt.
Deutsche-Bank-Chef Christian Sewing
Christian Sewing ist seit 2015 Vorstandsmitglied der Deutschen Bank und übernahm 2018 den Vorsitz. picture alliance/dpa/Christophe Gateau
Was Christian Sewing in Peking besprechen möchte, lässt sich nur vermuten. Im Januar berichtete die „FAZ“ über anfängliche Pläne, dass die Deutsche Bank mit ihrem Joint Venture DWS in Chinas gigantischem Privatkundenbereich wachsen will. Als Partner, so hieß es damals, käme Chinas fünftgrößte Bank infrage: Immerhin verfügt die chinesische Postbank (Postal Savings Bank) über 600 Millionen Kunden. Die 40.000 Filialen befinden sich vor allem in Chinas Millionenstädten abseits der großen Handelszentren und in landwirtschaftlichen Regionen.
BASF-Chef Martin Brudermüller
BASF-CEO Martin Brudermüller im Werk in der Lausitz mit Kanzler Scholz. picture alliance/dpa/Sebastian Kahnert
Erst vor wenigen Tagen warnte der BASF-CEO Martin Brudermüller vor „China-Bashing“. Kein Wunder, ist sein Unternehmen bestens in der Volksrepublik vernetzt und betreibt, wie der Volkswagen-Konzern, sogar in Xinjiang ein Werk. In der Region werden Minderheiten von der chinesischen Regierung systematisch unterdrückt, verfolgt und in Arbeitslager zur Umerziehung gesteckt. Vor allem Männer ab der Pubertät bis ins Rentenalter wurden ab 2018 gezielt eingesperrt. Frauen berichten von Zwangssterilisationen, Kinder werden von ihren Eltern getrennt und in staatliche Internate geschickt.
Brudermüller kennt Chinas Wirtschaftswelt gut, leitete viele Jahre als Asien-Chef die BASF-Geschäfte von Hongkong aus. Sein Plan als Vorstand ist, die Kosten des Chemiekonzerns in Europa und vor allem in Deutschland so schnell wie möglich zu senken. Zugleich bekräftigte der Konzernchef laut „Spiegel“, an der geplanten Investition von zehn Milliarden Euro in einen neuen Verbundstandort in Zhanjiang in der südchinesischen Provinz Guangdong festzuhalten und den Umsatz in dem Land deutlich steigern zu wollen.
Kritik bekommt er dafür unter anderem vom BASF-Aufsichtsrat. Der Vorsitzende der Industriegewerkschaft Bergbau, Chemie, Energie (IG BCE), Michael Vassiliadis, sagte, der Chemiekonzern mache sich in der deutschen Industrie öffentlich zum „Frontrunner“ für eine Fortsetzung der bisherigen China-Strategie. „Ich warne davor, alles auf eine Karte zu setzen und die geopolitischen Risiken zu unterschätzen“, sagte das dienstälteste Aufsichtsratsmitglied der BASF. Wenn Brudermüller „die Expansionspläne für China noch weiter antreiben und zugleich für die Standorte in Europa keine strategische Perspektive aufzeigen würde, wäre das nicht akzeptabel“.
Nicht bei allen Firmen steht schon fest, wen sie in den Flieger nach China setzen. Diese Unternehmen stehen laut „Handelsblatt“ auch auf der Liste:
Biontech SE
Wer von Biontech Kanzler Scholz nach China begleiten will, ist noch nicht bekannt. Warum der Impfhersteller mitreist, ist offenkundig: Das Unternehmen aus Mainz wartet sehnsüchtig auf eine Zulassung in China, die die Führung in Peking seit mehr als zwei Jahren hinauszögert. Hierfür gibt es mehrere Gründe: Chinesische Staatsmedien hatten im Kampf gegen die Corona-Pandemie von angeblichen – durch den mRNA-Impfstoff verursachten – Todesfällen im Westen berichtet und so Misstrauen in der eigenen Bevölkerung geschürt. Nach dem Motto: Das Ausland bekommt den Kampf gegen Corona auch nicht in den Griff.
Ob BMW-Chef Oliver Zipse mit nach China fliegt, ist laut „Handelsblatt“ noch unklar. Für die Autobauer aus München läuft es in China mittlerweile wieder gut: Im Frühjahr standen im weltweit größten BMW-Standort Shenyang die Fabrikbänder still. Nach dem Corona-Lockdown konnte auch mit der neuen Produktionsreihe des X5 begonnen werden. Der SUV wurde bis dahin nur in den USA gefertigt.
Fast ein Drittel der weltweit verkauften Fahrzeuge der BMW Group werden in Shenyang hergestellt. BMW hält seit Februar 75 Prozent an dem Gemeinschaftsunternehmen BMW Brilliance mit dem chinesischen Partner Brilliance. Neben den Autofabriken verfügen die Bayern noch über eine Motoren- und Batteriefabrik in China. Im vergangenen Jahr hat BMW in China 846.000 Autos verkauft und in Shenyang mit 23.000 Mitarbeitern mehr als 700.000 BMW-Autos sowohl für den chinesischen Markt als auch für den Export gebaut.
Wacker Chemie AG
Auch Wacker und sein Vorstandschef Christian Hartel setzen voll aufs China-Geschäft: 2021 übernahm der Münchener Chemie-Konzern für 120 Millionen Euro 60 Prozent des Spezialsilan-Herstellers Sico Performance Material. Zuvor stellte Wacker die Silane nur in Deutschland her. Mittlerweile wird aber auch in dem Werk in Wuxi nahe Shanghai produziert. Die Produkte von Sico werden unter anderem in der Bauindustrie, im Automobilbau, in der Halbleiter- und in der Elektronikindustrie benötigt.
Adidas AG
Adidas und sein CEO Kasper Rorsted kämpfen in China mit ordentlichen Umsatzeinbrüchen: Im zweiten Quartal 2022 gingen die Geschäfte mit minus 35 Prozent deutlich zurück, meldete das Unternehmen mit Sitz in Herzogenaurach im August. Andere Marken, wie Nike und Balenciaga, sind in der Volksrepublik offenbar beliebter. Zudem hatte der deutsche Sportartikel- und Kleidungshersteller unter den Boykott-Aufrufen chinesischer Nationalisten zu leiden. Anfang 2021 hatten die Jugendorganisation der Kommunistischen Partei und die Volksbefreiungsarmee Chinas Bevölkerung dazu aufgerufen, bestimmte Marken aus dem Westen nicht mehr zu kaufen – darunter H&M und auch Adidas. Chinesische Internet-Shops entfernten die Marken zum Teil von ihren Plattformen, um sich besonders patriotisch zu geben. Grund dafür war, dass sich die westlichen Unternehmen kritisch zur Menschenrechtslage und dem Verdacht der Zwangsarbeit bei der Baumwollproduktion in Xinjiang geäußert hatten.
Wegen der Probleme in China und der zuletzt schleppenden Nachfrage musste Adidas sogar die Prognose für dieses Jahr senken: Nach einem schwachen dritten Quartal rechnet der Konzern nur noch mit einem währungsbereinigten Umsatzplus im mittleren einstelligen Prozentbereich. Bisher hatte der im Dax notierte Konzern mit einem Anstieg im mittleren bis hohen einstelligen Prozentbereich gerechnet.
Hipp Holding
Kaum etwas ist bei chinesischen Eltern so heiß begehrt wie deutsche Babynahrung: Nach vielen Lebensmittelskandalen von heimischen Produzenten (unter anderem wurde Melamin in Milchpulver gemischt, 300.000 Kinder erkrankten) vertrauen sie auf qualitätsgeprüfte Nahrung aus der EU und sind bereit, große Summen dafür zu zahlen. Seit 2009 ist Hipp auf dem chinesischen Markt vertreten. Das Milchpulver der deutschen Marke wird in dortigen Kinder-Fachgeschäften nicht selten für den drei- bis fünffachen Preis als hierzulande verkauft. 2018 startete Chinas Regierung jedoch eine Initiative, um chinesisches Milchpulver in der Bevölkerung wieder attraktiv zu machen. Knapp 20 Milliarden US-Dollar werden jährlich in China für Milchpulver ausgegeben, woran nun auch die eigenen Produzenten teilhaben sollen. Insofern gibt es auch für die Vorstände Stefan und Sebastian Hipp Gesprächsbedarf in Peking.
Bayer AG
Der Pharmakonzern ist schon lange im China-Geschäft, investierte 2014 rund 100 Millionen Euro in seine Produktionskapazitäten in Peking und reagierte damit auf die erhöhte Nachfrage seiner Medikamente in der Volksrepublik. Das Investment wurde auf höchster Ebene besiegelt, und zwar beim Deutschland-Besuch von Chinas Partei- und Staatsführer Xi Jinping, der die Vereinbarung mit dem damaligen Bayer-CEO Marijn Dekkers unterzeichnete. Wie sehr auch der aktuelle Vorstandschef Werner Baumann – trotz Chinas Drohungen gegen die Insel-Demokratie Taiwan – an sein Geschäft in der Volksrepublik glaubt, wurde in der Antwort des Konzerns auf eine Anfrage der „Welt“ deutlich: Man trage „zur Versorgung der chinesischen Bevölkerung bei“, argumentiert Bayer, mit Medikamenten, Gesundheitsprodukten, Nahrungsmitteln. „Wir sind überzeugt, dass globale Herausforderungen wie der sich beschleunigende Klimawandel, die sich abzeichnende Nahrungsmittelkrise und die geopolitische Situation nicht weniger, sondern mehr Zusammenarbeit auf globaler Ebene erforderlich machen.“ Man hoffe auf „Frieden und Stabilität in der Straße von Taiwan und darüber hinaus“.
Geo Clima Design
Das Heiztechnikunternehmen Geo Clima Design zählt zu den kleineren Unternehmen auf Scholz‘ Reise-Liste. Die Firma produziert in Fürstenwalde in Brandenburg Kapillarrohrmatten sowie Flächenheiz- und Kühlsysteme, Kollektoren und Speicher.
