Weder der BND noch andere Nachrichtendienste haben anscheinend den schnellen Siegeszug der Taliban kommen sehen. Was ist da schiefgelaufen? Offizielle Informationen gibt es kaum, um so mehr wird spekuliert.
Unterschätzt: der schnelle Vormarsch der Taliban
Der Bundesnachrichtendienst (BND) ist der zivile und militärische Auslandsnachrichtendienst der Bundesrepublik Deutschland. „Er hat den Auftrag, Informationen von außen- und sicherheitspolitischer Bedeutung zu sammeln, auszuwerten und der Bundesregierung in Form von Meldungen und Analysen zur Verfügung zu stellen.“ So steht es auf der Homepage des Geheimdienstes, der sich als Frühwarnsystem für die Politik versteht.
Gemessen an seinem Selbstverständnis hat der BND in Afghanistan eine dramatische Niederlage erlitten. Und er hat die Bundesregierung in Erklärungsnot gebracht. Denn noch im Juni hielt es Außenminister Heiko Maas im Deutschen Bundestag für ausgeschlossen, „dass die Taliban in wenigen Wochen das Zepter in der Hand haben“. Seine Prognose, so darf und muss man annehmen, basierte auch und wohl wesentlich auf Informationen des Bundesnachrichtendienstes.
Gefährdung der Bundeswehr und der Botschaft unterschätzt
Regelmäßig wird die Bundesregierung vom BND, dem für das Inland zuständigen Bundesamt für Verfassungsschutz (BfV) und dem Militärischen Abschirmdienst (MAD) über die allgemeine Sicherheitslage informiert. Diese sogenannten Lagebilder sind vor allem für Bundeswehr-Soldaten in Auslandseinsätzen und das Personal deutscher Botschaften einschließlich einheimischer Ortskräfte wichtig.
Maas: Deutsche Botschaft in Kabul evakuiert
Dass sie alle in Afghanistan nach dem Abzug der internationalen Truppen so schnell in höchste Gefahr geraten könnten, haben die Nachrichtendienste des Bundes, allen voran der BND, offenkundig komplett übersehen. Dafür sprechen die hektischen Rettungs- und Evakuierungsmaßnahmen am Flughafen in Kabul. „Es gibt nichts zu beschönigen“, räumt Außenminister Maas ein. Sowohl der Sozialdemokrat als auch die christdemokratische Bundeskanzlerin Angela Merkel müssen sich jetzt kritische Fragen gefallen lassen. Das gilt auch für den BND.
Mutmaßungen eines ehemaligen BND-Mitarbeiters
Der SPD-Abgeordnete Uli Grötsch fordert gegenüber der DW eine unverzüglich einzuberufende Sondersitzung des Parlamentarischen Kontrollgremiums für die Geheimdienste, dem er selbst angehört. „Die Bundesregierung, die Nachrichtendienste und auch unsere internationalen Partner haben die Situation im Umfeld des Truppenabzuges falsch eingeschätzt.“ Das sei auch bitter angesichts des jahrelangen internationalen Engagements der Bundeswehr in Afghanistan.
Grötsch erwartet eine „gründliche Aufarbeitung und Analyse der Lageeinschätzung“. Er stelle sich die Frage, ob diese Dynamik beziehungsweise die Eskalation und die rasante Machtergreifung der Taliban vorhersehbar gewesen sei. Der ehemalige BND-Mitarbeiter Gerhard Conrad hat darauf schon kurz nach der Machtübernahme der Taliban im ARD-Fernsehen eine Antwort gegeben: Geheimdienste müssten mit vielen Kräften vor Ort sein, was in Afghanistan bekanntermaßen nicht mehr der Fall gewesen sei.
„Sie müssen die Bewegungen des Gegners, der Taliban, kennen. Sie müssen auch die Kräfte, die Absichten der Regierungsseite kennen.“ Beides werde nicht in ausreichendem Umfang der Fall gewesen sein, vermutet der frühere BND-Mann. Wenn eine Seite den Eindruck habe, „dass sie durchmarschieren kann“, dann werde sie es aller Wahrscheinlichkeit nach tun. „Jedenfalls muss man sich darauf einstellen.“
In Afghanistan hat der BND beim Einschätzen der Sicherheitslage offenbar keine gute Figur abgegeben
Conrads früherer Arbeitgeber, so scheint es, hat genau das versäumt. So sieht es auch der Linken-Politiker André Hahn. Er ist wie Uli Grötsch parlamentarischer Geheimdienst-Kontrolleur und wirft dem BND auf DW-Nachfrage totales Versagen vor. Der habe keine Ahnung davon gehabt, wie schnell die Taliban nach dem Truppenabzug die Macht in Kabul übernehmen würden. „Man hat sich beim BND wohl vollständig auf die Informationen der US-Dienste verlassen.“ Die aber hätten die dramatischen Entwicklungen auch nicht gesehen und nach dem Rückzug der Amerikaner gar nichts mehr liefern können.
„Wofür braucht man einen solchen Auslandsgeheimdienst?“
„Eigene Erkenntnisse des BND – absolute Fehlanzeige!“, empört sich Hahn. Da stelle sich dann schon die Frage: „Wofür braucht man einen solchen Auslandsgeheimdienst?“ Derweil berichtet die „New York Times“ unter Berufung auf nicht näher genannte Insider, amerikanische Geheimdienste hätten bereits im Juli vor einem raschen Sieg der Taliban gewarnt. Eine offizielle Bestätigung von Seiten der US-Regierung gibt es dafür allerdings nicht.
Die Geschichte der Talibanbewegung
Warum es den Taliban im Eiltempo gelungen ist, die Macht an sich reißen, fragt sich auch der Afghanistan-Experte Jan Koehler. Seine Expertise war schon mehrmals in Sitzungen des Auswärtigen Ausschusses im Bundestag gefragt. Nun sagt der in London und an der Universität Oldenburg in Niedersachsen forschende Wissenschaftler im DW-Gespräch: „Auch gut vernetzte afghanische Organisationen und seit Jahrzehnten vor Ort tätige Entwicklungsorganisationen sind vom schnellen Sieg der Taliban massiv überrascht und überrumpelt worden.“
„Afghanen kämpfen nicht für Verlierer“
Dennoch hat Koehler, der Afghanistan seit 2003 regelmäßig bereist, eine mögliche Erklärung für den „plötzlichen Regime-Tod“ der Regierung des ins Ausland geflüchteten Präsidenten Ashraf Ghani. In den Wochen zuvor habe es nämlich auch Stimmen gegeben, die vor einem schnellen Zusammenbruch der Moral gewarnt hätten. Offenkundig habe das fehlende Vertrauen der afghanischen Sicherheitskräfte in die eigene Regierung dazu geführt, die Waffen niederzulegen. Als Phänomen könne man so etwas zwar vorhersagen, aber die Geschwindigkeit sei jetzt „besonders dramatisch“ gewesen.
Afghanistan-Kenner Jan Koehler
Afghanistan-Experte Koehler wundert sich also nicht über das Verhalten der Soldaten und Polizisten, die den Taliban das Feld weitgehend kampflos überlassen haben: „Afghanen kämpfen nicht für Verlierer.“ Als solche haben sich die Truppen anscheinend selbst gesehen, vermutet Koehler und erklärt sich das mit dem schlechten Image der Zentralregierung in Kabul. Man habe ihr nicht zugetraut, in der Lage zu sein, „diesen Krieg um die Staatlichkeit und die Art des Staates ohne Anwesenheit vor allem der Amerikaner tatsächlich zu bestehen“.
Trotz der vielen Fehler, die auch Afghanistan-Kenner Koehler der Regierung in Kabul anlastet, betont er, sie sei nicht „verhasst oder gefürchtet“ gewesen. Misstrauen habe es viel gegeben „und Zweifel an der Redlichkeit“. In Teilen der Bevölkerung habe es sicherlich Fragen der „islamischen Legitimität“ gegeben. Aber viele Afghanen, auch in ländlichen Regionen, hätten die Regierung „gerne als nachhaltige Lösung“ gesehen.
Wenig Spielraum für Bundesregierung und Bundeswehr
Ob die Bundesregierung, basierend auf Einschätzungen auch ihrer Nachrichtendienste, naiv gehandelt hat, vermag Koehler nicht zu beurteilen. „Aber ich glaube nicht, dass die Bundesregierung und die Bundeswehr da besonders viel Handlungsspielraum hatten“. Das seien Dinge, die in Washington auf den Weg gebracht worden seien. Koehler erinnert in diesem Zusammenhang an die Entscheidung des damaligen US-Präsidenten Donald Trump, an der afghanischen Regierung vorbei direkt mit den Taliban über einen Abzug zu verhandeln.
Biden verteidigt Truppenabzug aus Afghanistan
„Die Taliban haben das sicherlich als Kapitulation wahrgenommen“, ist der Afghanistan-Kenner von der Wirkung dieses Signals überzeugt. Und der Abzug sei unter Trumps Nachfolger Joe Biden beschleunigt worden. Koehler schließt aus, dass die Verbündeten der USA, darunter Deutschland, irgendein Mitsprachrecht hatten. „Damit war der Takt vorgegeben“, sagt er mit Blick auf das hohe Tempo des Truppenabzugs.
Für Angela Merkel könnte es ein Nachspiel geben
Für den BND und das ihn beaufsichtigende Kanzleramt hat die Fehler-Analyse gerade erst begonnen. Die Aufarbeitung wird mit Sicherheit auch den nach der Bundestagswahl am 26. September neu zusammengesetzten Bundestag beschäftigen. Vielleicht in Form eines parlamentarischen Untersuchungsausschusses.
Bundeskanzlerin Merkel: „Das ist eine überaus bittere Entwicklung“
Sollte es dazu kommen, müsste sich auch Angela Merkel darauf einstellen, als Zeugin geladen zu werden. Nach ihrem schon lange bekannten Verzicht auf eine erneute Kandidatur würde sie dann jedoch nicht mehr als Bundeskanzlerin erscheinen. Allerdings müsste sie für das Versagen der Geheimdienste in Afghanistan während ihrer Amtszeit die politische Verantwortung übernehmen. Denn der BND fällt in die Zuständigkeit des Kanzleramts und die noch amtierende Chefin verfügt über die sogenannte Richtlinienkompetenz für die ganze Bundesregierung.
Việc Kabul rơi vào tay Taliban – 20 năm sau khi lực lượng này bị đánh đuổi – sẽ chấm dứt ảnh hưởng của Mỹ ở Afghanistan, có thể trong nhiều thập niên. Theo nghĩa đó, sự kiện này có thể được so sánh với cuộc lật đổ quốc vương (Shah) của Iran năm 1979, sự thất thủ của Sài Gòn năm 1975, hay cuộc cách mạng Cuba năm 1959.
Với việc Mỹ không còn hiện diện, Taliban sẽ tìm cách xây dựng quan hệ với một loạt các chủ thể khác, bao gồm Trung Quốc, Pakistan và các quốc gia vùng Vịnh. Các nhà cầm quyền mới của Afghanistan dường như háo hức được quốc tế công nhận, cũng như mong đợi các quan hệ thương mại và viện trợ xuất phát từ đó. Mong muốn đó có thể khiến Taliban tiết chế các hành động cuồng tín của mình.
Việc đối xử với phụ nữ Afghanistan và những kẻ thù đã bị đánh bại của Taliban sẽ được bên ngoài theo dõi đặc biệt chặt chẽ. Một số người phát ngôn của tổ chức này đã gợi ý rằng, không giống như trong thời kỳ đầu cầm quyền trước đây, Taliban sẽ cho phép phụ nữ đi làm và được học hành. Nhưng nhiều phụ nữ Afghanistan, hiện đang tham gia vào hoạt động chính trị và xã hội dân sự, tỏ ra rất nghi ngờ điều này.
Các chính phủ nước ngoài không phải là những chủ thể quốc tế duy nhất có thể quan tâm đến Taliban. Thực tế rằng một phong trào Hồi giáo bạo lực đã thành công trong việc đánh bại Mỹ sẽ là một động lực cho các chiến binh thánh chiến trên khắp thế giới, những người hiện có thể hướng về một Afghanistan do Taliban lãnh đạo để tìm kiếm hướng dẫn và cảm hứng.
John Allen, cựu chỉ huy lực lượng Mỹ và đồng minh ở Afghanistan, hiện dự đoán al-Qaeda “sẽ hoạt động công khai từ dãy núi Hindu Kush sau khi lực lượng Mỹ rút đi”. Chính quyền Biden cho biết họ sẽ đáp trả nếu điều đó xảy ra. Nhưng Tướng Allen chỉ ra rằng các hoạt động chống khủng bố ở Afghanistan sẽ là một “công việc rất khó khăn nếu không có những lực lượng kiểm soát mặt đất đáng tin cậy”.
Afghanistan cũng có chung biên giới với Trung Quốc, Iran, Pakistan và Trung Á, đồng thời là nước láng giềng gần của Ấn Độ. Tất cả các quốc gia này sẽ lo ngại rằng bạo lực do Taliban gây ra có thể tràn sang lãnh thổ của họ.
Ấn Độ sẽ phải đối mặt với nhiều rắc rối hơn ở Jammu và Kashmir, tỉnh duy nhất của họ có đa số người Hồi giáo. Trung Quốc có lý do để lo lắng rằng người Duy Ngô Nhĩ, đang chống lại sự đàn áp của Bắc Kinh ở Tân Cương, có thể tìm thấy căn cứ ẩn náu ở Afghanistan. Iran hẳn là rất vui mừng khi thấy Mỹ bị đánh bại, nhưng sẽ lo lắng về số phận của người Hazara, một nhóm thiểu số người Shia, vốn từng bị khủng bố bởi Taliban. Tất cả các nước láng giềng của Afghanistan và Liên minh châu Âu sẽ phải chuẩn bị tinh thần cho dòng người tị nạn.
Quốc gia láng giềng trong tình trạng mơ hồ và nguy hiểm nhất chính là Pakistan. Trong nhiều thập niên, chính phủ ở Islamabad – và đặc biệt là cơ quan tình báo Pakistan, ISI – đã cho phép Taliban trú ẩn an toàn. Chính sách này nửa bị phủ nhận, nửa được biện minh với lý do Pakistan cần “chiều sâu chiến lược” – nghĩa là ngăn Afghanistan rơi vào vòng ảnh hưởng của Ấn Độ. Bản thân ảnh hưởng của các phần tử Hồi giáo theo đường lối cứng rắn trong nội bộ Pakistan cũng góp phần tạo ra một môi trường dễ dãi cho Taliban.
Sự ủng hộ ngầm của Islamabad đối với chủ nghĩa Hồi giáo bạo lực ở Afghanistan thậm chí vẫn được duy trì sau khi xảy ra các sự vụ nghiêm trọng trên đất Pakistan – chẳng hạn như vụ thảm sát tại một trường học ở Peshawar vào năm 2014, trong đó lực lượng Taliban Pakistan đã giết khoảng 150 người, trong đó có 132 trẻ em.
Chính phủ Pakistan tiếp tục tuyên bố rằng họ đã sử dụng “đòn bẩy tối đa” để cố gắng buộc Taliban đàm phán. Nhưng nhiều người không tin điều đó. Gần đây, một quan chức cấp cao của Afghanistan đã phàn nàn với tôi rằng: “Tôi chưa bao giờ có một cuộc gặp tồi tệ nào với người Pakistan. Vấn đề là họ không bao giờ giữ lời hứa của mình”.
Tuy nhiên, việc Taliban tiếp quản đất nước láng giềng Afghanistan cũng rất nguy hiểm đối với Pakistan. Các phần tử thánh chiến bên trong Pakistan sẽ được khích lệ bởi chiến thắng. Biên giới dài 1.600 dặm giữa hai nước xưa nay rất mơ hồ. Lực lượng Taliban ở Pakistan dường như đang trỗi dậy – và tháng trước đã tuyên bố nhận trách nhiệm về 26 vụ tấn công khủng bố ở Pakistan, bao gồm cả một vụ đánh bom liều chết khiến 9 công nhân Trung Quốc thiệt mạng cùng với những người khác. Các quan chức Pakistan theo chủ nghĩa thế tục cũng có thể trở thành mục tiêu.
Tất cả các quốc gia giáp biên giới với Afghanistan sẽ hết sức hi vọng rằng Taliban đã rút ra được một số bài học nào đó từ thời kỳ nắm quyền trước đây (1996-2001), và sẽ không để đất nước của họ một lần nữa trở thành căn cứ địa cho các chiến binh thánh chiến quốc tế.
Nếu Taliban không cố gắng xuất khẩu chủ nghĩa Hồi giáo cực đoan bạo lực, việc nhóm này nắm quyền ở Kabul có thể là một diễn tiến được Trung Quốc hoan nghênh. Học thuyết chính sách đối ngoại của chính phủ Trung Quốc dựa trên nguyên tắc “không can thiệp” – về cơ bản có nghĩa là Bắc Kinh sẽ không có lập trường đối với hệ thống chính trị hoặc tình hình nhân quyền ở Afghanistan, với điều kiện là Taliban tôn trọng “lợi ích cốt lõi” của Trung Quốc.
Trung Quốc đã phát đi tín hiệu sẵn sàng hợp tác với Taliban thông qua cuộc gặp cấp cao gần đây giữa Vương Nghị, Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc, và Mullah Abdul Ghani Baradar của Taliban. Ý nghĩa của cuộc gặp này không chỉ là việc nó đã diễn ra, mà ở chỗ Bắc Kinh chấp nhận công bố công khai cuộc gặp đó.
Nếu Trung Quốc có thể thiết lập quan hệ hợp tác với chính phủ do Taliban lãnh đạo ở Afghanistan, thì điều đó sẽ mang lại cho Bắc Kinh những lợi ích kinh tế, chẳng hạn như khả năng có một hành lang trung chuyển xuyên qua nước này tới cảng Gwadar do Trung Quốc xây dựng ở Pakistan.
Về mặt chiến lược, Trung Quốc cũng sẽ hoan nghênh cơ hội gia tăng sức ép lên Ấn Độ, làm gia tăng lo ngại bị bao vây của nước này. Trên hết, Bắc Kinh sẽ hoan nghênh một bằng chứng nữa cho thấy một thế giới hậu Mỹ đang mở ra phía trước chúng ta.
Taliban tiến quân nhanh chóng và giành quyền kiểm soát Kabul không chỉ làm dấy lên lo ngại về tương lai Afghanistan mà còn là ảnh hưởng đến các quốc gia khác trong khu vực.
Người dân chờ nhập cảnh Afghanistan tại cửa khẩu hữu nghị trên biên giới Afghanistan – Pakistan ở thị trấn Chaman, Pakistan, ngày 13/8.
Iran và Iraq nằm về phía tây Afghanistan. Tajikistan, Turkmenistan và Uzbekistan ở phía bắc. Tuy nhiên, tiêu điểm của thị trường tài chính và nhà đầu tư là Pakistan, phía đông Afghanistan.
Pakistan có nợ công lớn, thị trường cổ phiếu quy mô đáng kể và phụ thuộc vào một chương trình 6 tỷ USD từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF). Nguy cơ bạo lực nhiều năm và các làn sóng người tị nạn sẽ gia tăng áp lực lên kế hoạch khắc phục tài khóa của nước này.
“Đó là một tình thế rất rắc rối và không may có thể đẩy khu vực thụt lùi lại nhiều năm”, Shamaila Khan, giám đốc nghiên cứu nợ thị trường mới nổi tại Alliance Bernstein, nói. “Tôi nghĩ các quốc gia láng giềng sẽ phải ứng phó với làn sóng người tị nạn trong những tháng hoặc năm tiếp theo”.
Cơ quan về người tị nạn của Liên Hợp Quốc (UNHCR) ước tính 400.000 người Afghanistan đã rời bỏ quê nhà trong năm nay. Chỉ vài trăm người trong số này được xác định là rời Afghanistan nhưng UNHCR ước tính có tới 2,6 triệu người Afghanistan tị nạn trên thế giới – trong đó 1,4 triệu người ở Pakistan và 1 triệu người ở Iran.
Giá trái phiếu chính phủ Pakistan đã giảm gần 8% trong năm nay dù nhiều nhà phân tích tài chính cho rằng nguyên nhân nghiêng về việc nước này bị trì hoãn nhận khoản tiền hỗ trợ từ IMF hơn là liên quan tình hình an ninh.
Gần 10.000 dân thường Pakistan thiệt mạng trong các vụ tấn công từ năm 2010 đến 2015, số liệu từ South Asia Terrorism Portal cho thấy. Con số này sau đó đã giảm nhưng hiện có lo ngại sẽ tăng trở lại.
“Một làn sóng người tị nạn mới và sự lan rộng của các nhóm bạo lực với động cơ gây bất ổn các khu vực đô thị, cơ sở hạ tầng, đặc biệt là ở miền tây Pakistan… có thể làm thụt lùi câu chuyện phục hồi và cải cách của Pakistan”, Hasnain Malik, nhà phân tích tại Tellimer, nói.
Ông cho rằng nguy cơ sẽ giảm nếu Taliban được tham gia chính phủ Afghanistan.
Tầm quan trọng chiến lược
Chương trình IMF của Pakistan đang ở năm thứ 13 trong thời hạn 30 năm và là cần thiết để giúp Islamabad giải quyết tình trạng nợ công lên đến 90% GDP.
Bất kỳ cuộc tấn công nào của Taliban trong lãnh thổ Pakistan cũng lầm dấy lên lo ngại an ninh và khiến Islamabad khó đạt các mục tiêu do IMF đề ra. Đồng thời, một số nhà đầu tư cho biết, chúng sẽ làm gia tăng tầm quan trọng chiến lược của Pakistan đối với phương Tây.
“IMF đang theo dõi cẩn thận diễn biến tình hình tại Afghanistan”, người phát ngôn tại IMF cho biết hôm 13/8, bổ sung rằng còn quá sớm để đồn đoán về ảnh hưởng đến an ninh Pakistan.
“Nếu Taliban kiểm soát Afghanistan, Pakistan sẽ trở nên quan trọng hơn về chiến lược đối với Mỹ”, Kevin Daly, nhà quản lý danh mục đầu tư tại ABRDN. Điều đó có thể giúp dòng tiền từ IMF tiếp tục chảy.
Kay Van-Petersen, chiến lược gia vĩ mô toàn cầu tại Saxo Capital Markets, Singapore, nói tác động từ cuộc khủng hoảng ở Afghanistan cuối cùng có thể sẽ lan rộng hơn nhiều. Nhiều người tị nạn Afghanistan có thể xin tị nạn tại châu Âu, nối tiếp làn sóng người di cư để chạy trốn chiến tranh từ Syria cũng như nhiều quốc gia Trung Đông trước đó.
Nếu người tị nạn di chuyển qua Thổ Nhĩ Kỳ, theo Van-Petersen, họ có thể giúp Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Tayyip Erdogan có thêm yêu cầu chính trị hoặc tài chính với Liên minh châu Âu (EU).
“Cơ bản, đó sẽ là đòn bẩy để Erdogan gây sức ép lên EU… ‘Hãy chi trả cho chúng tôi để chăm sóc những người tị nạn này hoặc chúng tôi sẽ để họ qua’”, ông nói. Điều này có thể gây sức ép lên euro và đẩy giá lira.
Nhà quan sát thị trường mới nổi Tim Ash tại BlueBay Asset Management, nói Taliban tiến quân khi binh sĩ NATO rút lui còn tổn hại đến uy tín của Mỹ.
Nach dem Afghanistan-Debakel wächst der Druck auf die Bundesregierung, sich zu erklären. Kanzlerin Angela Merkel und Außenminister Heiko Maas räumen ein, dass die Lage falsch eingeschätzt wurde.
Jetzt gehe es erst einmal darum, Menschen in Sicherheit zu bringen, sagte die Bundeskanzlerin auf einer Pressekonferenz in Berlin. Deutschland setze alles daran Landsleute und afghanische Ortskräfte, aber auch Menschen, die mit dem Entwicklungsministerium und Nichtregierungsorganisationen zusammengearbeitet haben, außer Landes zu bringen.
Etwa 1900 der von der Bundeswehr in einer ersten Gruppe identifizierten Ortskräfte seien bereits in Deutschland oder sicheren Drittländern. Nun versuche man unter anderem auch, rund 1500 Mitarbeiter der Entwicklungszusammenarbeit und von NGOs aus Afghanistan zu bekommen. Zugleich räumte Angela Merkel ein, ob die Evakuierungen ausgeführt werden können, hänge „von der Lage in Kabul ab. „Das haben wir leider nicht mehr in der Hand.“ Die Bedingungen in Kabul seien extrem schwierig.
Klare Worte der Kanzlerin: „bitter, dramatisch und furchtbar“
Die Kanzlerin zog ein kritisches Fazit des internationalen Militäreinsatzes in Afghanistan. Der fast 20 Jahre währende Einsatz sei „nicht so geglückt, wie wir uns das vorgenommen haben“. Das sei eine Erkenntnis, „die überaus bitter ist“, fügte sie hinzu. Die Bündnispartner müssten sich eingestehen, dass das keine erfolgreichen Bemühungen waren, daraus müsse man Lehren ziehen „und seine Ziele auch kleiner fassen“ bei solchen Einsätzen.
Die Schnelligkeit des Vormarschs der Taliban habe man völlig unterschätzt: „Wir haben alle – da übernehme ich auch die Verantwortung – die Entwicklung falsch eingeschätzt.“ Seit dem Abzug der ausländischen Truppen habe die internationale Gemeinschaft erleben müssen, wie die Taliban in geradezu atemberaubender Geschwindigkeit Provinz für Provinz, Stadt für Stadt wiedererobert und das ganze Land erneut unter ihre Kontrolle gebracht haben.
„Bitter, dramatisch und furchtbar ist diese Entwicklung insbesondere für die Menschen in Afghanistan“, betonte die Kanzlerin. Die Lage sei „furchtbar für die Millionen Afghanen, die sich für eine freie Gesellschaft eingesetzt haben“.
Maas: „Es gibt nichts zu beschönigen“
Zuvor hatte bereits Außenminister Heiko Maas mit Blick auf die unerwartet schnelle Machtübernahme durch die Taliban am Hindukusch eingeräumt: „Es gibt nichts zu beschönigen: Wir alle – die Bundesregierung, die Nachrichtendienste, die internationale Gemeinschaft – wir haben die Lage falsch eingeschätzt.“ Dass sich die afghanischen Truppen den Taliban entgegenstellen würden, sei eine Fehleinschätzung der Alliierten gewesen. Daraus müssten auch die notwendigen Konsequenzen gezogen werden.
Außenminister Heiko Maas und die Kanzlerin stimmen in ihrer Lageeinschätzung überein
Die Bilder von verzweifelten Menschen am Flughafen der Hauptstadt Kabul bezeichnete der SPD-Politiker als außerordentlich schmerzhaft. Deutschland werde nichts unversucht lassen, so viele Menschen wie möglich aus der katastrophalen Lage zu retten.
Noch vor wenigen Tagen hatte es in einer Einschätzung der US-Geheimdienste geheißen, Kabul könne noch mindestens drei Monate gehalten werden. Doch dann rückten die Extremisten fast ohne Gegenwehr der afghanischen Streitkräfte vor. Am Sonntag eroberten sie Kabul und besetzten nach eigenen Angaben auch den Amtssitz von Präsident Aschraf Ghani, der zuvor ins Ausland geflohen war.
Flughafen-Rollfeld von Zivilisten gestürmt
Nach der Machtübernahme der radikal-islamischen Taliban in Afghanistan versuchen westliche Mächte fieberhaft, ihre Staatsbürger und ehemaligen Ortskräfte aus der Hauptstadt Kabul auszufliegen. Drei Militärtransporter der Bundeswehr vom Typ Airbus A400M befanden sich am Montag auf dem Weg nach Afghanistan. Es blieb aber zunächst unklar, wann sie in Kabul landen können. Am Flughafen von Kabul finden nach US-Angaben aus Sicherheitsgründen derzeit keine Starts oder Landungen statt. Es sei unklar, wann diese wieder aufgenommen würden, sagte ein Sprecher des Verteidigungsministeriums.
Auf dem Flughafen harren nicht nur Angehörige westlicher Botschaften aus, sondern auch viele Afghanen. Dort spielten sich dramatische Szenen ab, teilweise wurde das Rollfeld von panischen Menschen mit dem Ziel gestürmt, einen Platz in einer Maschine zu ergattern. Teilweise kletterten sie auf Flugzeuge, um ihre Mitnahme zu erwirken. Nach Augenzeugenberichten kamen mindestens sieben Menschen bei den Tumulten ums Leben.
Lo ngại đang gia tăng rằng khu tự trị Tân Cương, Trung Quốc, sẽ đối mặt với chủ nghĩa khủng bố xâm nhập từ hành lang Wakhan ở biên giới Afghanistan.
Mối lo ngại về kịch bản chủ nghĩa khủng bố trỗi dậy và xâm nhập Trung Quốc được dấy lên sau khi lực lượng Taliban tràn qua tỉnh Badakhshan, Afghanistan và đang tiến gần biên giới giáp với khu tự trị Tân Cương của Trung Quốc.
Kịch bản khủng bố xâm nhập Tân Cương, Trung Quốc
Taliban đang đẩy nhanh tốc độ chiếm lĩnh địa bàn khi lực lượng do Mỹ dẫn dắt rút lui khỏi Afghanistan. Một số ý kiến đã được nêu ra về „nỗi sợ của Trung Quốc“ khi Taliban áp sát biên giới nước này và khuấy động bất ổn tại Tân Cương.
France 24 (Pháp) đưa tin Trung Quốc lo ngại về các vụ tấn công ở khu vực biên giới Afghanistan gần với Tân Cương. Kênh này đánh giá các biện pháp chống khủng bố của Bắc Kinh đang trở thành „gậy ông đập lưng ông“.
Cao Wei, chuyên gia về an ninh tại Đại học Lan Châu, Trung Quốc, nhận định trên Thời báo Hoàn Cầu rằng hầu như không có khả năng các nhóm khủng bố và cực đoan xâm nhập Trung Quốc qua hành lang Wakhan.
Hành lang này tiếp giáp với Trung Quốc trên chiều dài khoảng 90km và không khó để Trung Quốc „phong tỏa“ hoàn toàn đường biên này – theo Qian Feng, giám đốc bộ phận nghiên cứu của Viện Chiến lược Quốc gia thuộc Đại học Thanh Hoa, Trung Quốc.
Ông Cao Wei nói thêm rằng Taliban ngày nay đã hoàn toàn khác so với hai thập kỷ trước.
Trả lời trang This Week in Asia thuộc tờ Bưu điện Hoa Nam Buổi sáng (SCMP) ngày 7/7, phát ngôn viên của Taliban Suhail Shaheen nói tổ chức này coi Trung Quốc là „bạn“ của Afghanistan và mong muốn đối thoại với Bắc Kinh về đầu tư tái thiết đất nước „sớm nhất có thể“.
Suhail cũng khẳng định Taliban sẽ không cho phép những người ly khai Duy Ngô Nhĩ tị nạn ở Afghanistan, cũng như ngăn chặn al-Qaeda hay các nhóm khủng bố khác hoạt động tại quốc gia này.
Một đoàn đại biểu Taliban cũng bảo đảm với Moskva trong chuyến công du Nga hồi tuần trước rằng sẽ không để cho Afghanistan bị lợi dụng như một bàn đạp để tấn công nước khác.
Theo ông Cao, những tín hiệu này cho thấy Taliban đang âm thầm chuyển mình, trở nên giống một tổ chức chính trị hơn và tập trung vào các vấn đề trong nước của Afghanistan. Và nếu Taliban kiểm soát đất nước thì thời gian sẽ chứng minh cho lời nói của họ.
Một đánh giá tình báo của Mỹ mới đây cảnh báo chính phủ hiện nay ở Kabul có thể sụp đổ trong vòng 6 tháng sau khi Mỹ rút khỏi Afghanistan. Hàng loạt hãng truyền thông đưa tin Taliban đã sẵn sàng để kiểm soát toàn bộ đất nước.
Các nhà phân tích Trung Quốc cảnh báo nếu đe dọa an ninh ở Afghanistan tiếp tục lan sang các nước láng giềng thì những kẻ khủng bố và cực đoan có thể xâm nhập Trung Quốc thông qua các nước vùng Trung Á và qua Pakistan.
Quân đội Mỹ tại Afghanistan đã kìm hãm không gian hoạt động của các nhóm khủng bố ở Trung Á trong những năm qua, và đẩy một số nhóm sang Syria. NHưng khi Taliban sắp giành quyền lực ở Afghanistan thì cần phải quan sát xem liệu nhóm al-Qaeda được Taliban hậu thuẫn có „vươn vòi“ trở lại hay không – Cao Wei nói.
Căng thẳng tại Afghanistan đang lan nhanh ra khu vực Trung Á. Hàng trăm binh lính chính phủ Afghanistan đã phải rút chạy qua biên giới sang nước láng giềng Tajikistan khi Taliban chiếm thế thượng phong. Tajikistan đã kêu gọi các thành viên của một khối quân sự do Nga đứng đầu hỗ trợ để ứng phó với thách thức an ninh mới này.
Ông Cao Wei cho rằng Nga đối mặt với sức ép lớn hơn Trung Quốc bởi một số nhóm khủng bố có thể xâm nhập Nga từ các nước thuộc Liên Xô cũ, và phạm vi có thể lan đến cả vùng Caucasus và Chechnya.
Moskva cũng gánh trên vai trách nhiệm bảo đảm an ninh vùng Trung Á của Tổ chức Hiệp ước An ninh Tập thể (CSTO) – gồm có Nga và 5 nước Liên Xô cũ.
Afghanistan thành điểm nóng nhất khu vực
Ngoại trưởng Trung Quốc trong tuần này đang tiến hành chuyến công du Turkmenistan, Tajikistan, Uzbekistan, và tham dự phiên họp ngoại trưởng của Nhóm Liên hệ về Afghanistan của Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO).
Chuyến đi của ông Vương diễn ra trong bối cảnh mối đe dọa an ninh ngày càng lan rộng do tình hình leo thang ở Afghanistan.
Đây là lần đầu hội nghị của Nhóm Liên hệ về Afghanistan của SCO được nâng lên cấp bộ trưởng ngoại giao, kể từ khi cơ chế này thiết lập năm 2005. Điều này cho thấy tính cấp bách trong tình hình ở Afghanistan và mối quan tâm lớn cùng nhận thức chung của SCO về sự cần thiết phải thảo luận chi tiết, xuyên suốt về kế hoạch với Afghanistan.
Sun Zhuangzhi, giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Trung Quốc thuộc SCO, nói với tờ Hoàn Cầu rằng hội nghị ngoại trưởng sẽ củng cố nỗ lực phối hợp nhằm thúc đẩy tất cả các bên liên quan tìm kiếm giải pháp hòa bình cho vấn đề Afghanistan, bên cạnh đưa ra kế hoạch chi tiết ở các mức độ song phương và đa phương trong hỗ trợ Afghanistan tái thiết, cũng như cảnh báo các nước phương Tây do Mỹ dẫn dắt về „hành vi rút lui vô trách nhiệm“.
Được thành lập năm 2001 và do Nga-Trung Quốc dẫn dắt, SCO có đến 6 thành viên là các láng giềng của Afghanistan. Khối có 4 quan sát viên (Afghanistan, Mông Cổ, Belarus, Iran) và 6 đối tác đối thoại.
Ông Qian Feng bình luận, thành viên SCO là Ấn Độ muốn mượn Afghanistan để mở rộng „tầm với“ chiến lược bởi Afghanistan bao quanh Pakistan – đối thủ của New Delhi – ở phía bắc và phía tây. Ấn Độ cũng cần bảo đảm Afghanistan không trở thành nơi trú ẩn cho những lực lượng chống Ấn Độ. Trong 20 năm qua, New Delhi đã viện trợ Afghanistan khoảng 3 tỷ USD và duy trì quan hệ tốt với chính phủ Kabul, các thủ lĩnh địa phương và các lực lượng dân sự.
Quan hệ của Ấn Độ với Taliban không tốt và sự trỗi dậy của Taliban đồng nghĩa với ảnh hưởng gia tăng của Pakistan tại Afghanistan. New Delhi đang nóng lòng khôi phục liên hệ với tổ chức này.
Nga, Trung sẽ là những „đế chế xuống mồ“ tiếp theo
Những nỗ lực tham gia tái thiết Afghanistan của Nga và Trung Quốc được cảnh báo có thể khiến hai ông lớn này sa lầy giống như Mỹ.
Báo The Hill (Mỹ) nói rằng Bắc Kinh có kế hoạch „sà vào“ và „lấp khoảng trống“ Mỹ để lại ở Afghanistan. Tờ này nói thẳng rằng Trung Quốc sẽ là „đế chế tiếp theo tiến vào nấm mồ ở Afghanistan“.
Tuy nhiên, ông Cao Wei nói Nga và Trung Quốc – với nguyên tắc không can thiệp – sẽ tập trung vào hỗ trợ kinh tế hơn là can thiệp quân sự. Ông bác bỏ quan điểm rằng Nga-Trung sẽ là những đế chế tiếp theo „xuống mồ“ ở Afghanistan.
Cả Bắc Kinh và Moskva nhấn mạnh vấn đề Afghanistan cần được chính người Afghanistan giải quyết.
Taliban cũng tỏ thái độ hoan nghênh Trung Quốc tham gia tái thiết. Tổ chức này tuyên bố sẽ cố gắng duy trì quan hệ ổn định với Trung Quốc và các nước láng giềng khác nếu họ nắm quyền.
Các nhà phân tích Trung Quốc nói Taliban gần như sẽ không cố ý „xuất khẩu“ ý thức hệ của mình, song Bắc Kinh vẫn cần cảnh giác trước đe dọa từ các nhóm cực đoan tự nguyện chấp nhận ý thức hệ của Taliban và cố gắng ảnh hưởng đến Tân Cương.
Ông Qian Feng chỉ ra, Taliban bị phân tán bởi nhiều thủ lĩnh cấp cao của tổ chức này không ở Afghanistan, do đó một số chi nhánh Taliban đã thu nạp các thành viên Phong trào Hồi giáo Đông Turkestan (ETIM) – nhóm khủng bố người Duy Ngô Nhĩ khiến Bắc Kinh e ngại nhất, hoạt động tại Afghanistan.
Taliban ở Afghanistan đang từng bước chuyển đổi thành một „chính quyền khu vực“ sẵn sàng tham gia vào quản trị quốc gia hơn là che chở các nhóm khủng bố. Các chuyên gia Trung Quốc tin rằng ngay cả khi Taliban theo đuổi các biện pháp cực đoan trong tương lai thì Bắc Kinh vẫn có đủ khả năng ứng phó bằng cơ chế chống khủng bố trong nước toàn diện của mình, cũng như dựa vào hợp tác khu vực và luật pháp quốc tế.
Unterschätzt: der schnelle Vormarsch der Taliban
