Tổng Bí thư Tô Lâm đã trao đổi với Tổng thống đắc cử Mỹ Donald Trump về những kết quả tích cực của quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam – Mỹ trong thời gian qua.
Tổng Bí thư Tô Lâm điện đàm với Tổng thống đắc cử Mỹ Donald Trump
Tối 11/11, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư Tô Lâm đã điện đàm với Tổng thống đắc cử Mỹ Donald Trump.
Tổng Bí thư Tô Lâm chúc mừng ông Donald Trump được bầu làm Tổng thống thứ 47 của Mỹ và đánh giá cao những đóng góp của Tổng thống đắc cử trong quá trình phát triển của quan hệ Việt Nam – Mỹ.
Tổng Bí thư Tô Lâm trao đổi với Tổng thống đắc cử Donald Trump về những kết quả tích cực của quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện Việt Nam – Mỹ trong thời gian qua.
Việt Nam sẵn sàng thúc đẩy quan hệ hai nước phát triển ổn định, lâu dài vì lợi ích của nhân dân hai nước, vì hòa bình, hợp tác và phát triển bền vững của khu vực và trên thế giới.
Tổng Bí thư Tô Lâm cũng trao đổi với Tổng thống đắc cử Donald Trump về một số phương hướng lớn nhằm tăng cường quan hệ kinh tế, thương mại và đầu tư giữa hai nước trong các lĩnh vực hai bên có thế mạnh và nhu cầu.
Tổng thống đắc cử Donald Trump vui mừng một lần nữa có dịp trao đổi với Tổng Bí thư và chuyển lời chào đến nhân dân Việt Nam.
Ông Donald Trump cũng bày tỏ vui mừng về sự phát triển tốt đẹp của quan hệ hai nước, khẳng định sự coi trọng quan hệ với Việt Nam và hợp tác kinh tế Việt Nam – Mỹ, đề cập một số lĩnh vực hợp tác kinh tế, thương mại mà Mỹ quan tâm và mong muốn thúc đẩy.
Ông Donald Trump tin tưởng rằng quan hệ hữu nghị giữa hai nước sẽ tiếp tục phát triển. Ông chia sẻ những ấn tượng tốt đẹp về nhân dân Việt Nam, nhắc lại kỷ niệm với đất nước, con người Việt Nam qua 2 chuyến thăm trước đây.
Ông Donald Trump cũng đánh giá cao những đóng góp của cộng đồng người Việt tại Mỹ.
Nhân dịp này, Tổng Bí thư Tô Lâm mời Tổng thống đắc cử Donald Trump thăm lại Việt Nam. Tổng thống đắc cử Donald Trump vui vẻ nhận lời và mời Tổng Bí thư Tô Lâm sang thăm lại Mỹ vào thời gian thích hợp.
Ngày 25/3, tại Mỹ, Bộ trưởng Ngoại giao Bùi Thanh Sơn và Ngoại trưởng Mỹ Antony Blinken đồng chủ trì Đối thoại cấp Bộ trưởng Ngoại giao Việt Nam – Mỹ lần 1.
Nhận lời mời của Ngoại trưởng Mỹ Antony Blinken và triển khai thực hiện Tuyên bố chung giữa Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng và Tổng thống Mỹ Joe Biden tháng 9/2023 về nâng cấp quan hệ Việt Nam – Mỹ lên Đối tác chiến lược toàn diện, ngày 25/3/2024 tại thủ đô Washington D.C., Mỹ, Bộ trưởng Ngoại giao Bùi Thanh Sơn và Ngoại trưởng Antony Blinken đã đồng chủ trì Đối thoại cấp Bộ trưởng Ngoại giao Việt Nam – Mỹ lần thứ nhất.
Đây cũng là cuộc đối thoại cấp bộ trưởng đầu tiên giữa Việt Nam và Mỹ kể từ khi hai nước xác lập quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện.
Ngoại trưởng Antony Blinken vui mừng chào đón Bộ trưởng Bùi Thanh Sơn tới Washington D.C. để cùng chủ trì cuộc Đối thoại cấp Bộ trưởng Ngoại giao diễn ra đúng nửa năm sau khi hai nước xác lập khuôn khổ quan hệ mới, cho rằng đây là dịp quan trọng để hai bên rà soát và thúc đẩy việc triển khai các thỏa thuận cấp cao giữa hai nước.
Ngoại trưởng Antony Blinken khẳng định Mỹ coi trọng quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện với Việt Nam, ủng hộ một Việt Nam mạnh, độc lập, tự cường, thịnh vượng, tiếp tục đổi mới, mở rộng hội nhập quốc tế, đảm nhận vai trò ngày càng quan trọng trong ASEAN và khu vực cũng như trên trường quốc tế. Ngoại trưởng Blinken nhấn mạnh cam kết của Mỹ về triển khai khuôn khổ quan hệ mới và các thỏa thuận của Lãnh đạo cấp cao hai nước.
Bộ trưởng Bùi Thanh Sơn nhất trí với Ngoại trưởng Antony Blinken về ý nghĩa của cơ chế Đối thoại thường niên cấp Bộ trưởng Ngoại giao hai nước. Bộ trưởng khẳng định Mỹ là đối tác có tầm quan trọng chiến lược của Việt Nam, nhấn mạnh việc nâng cấp quan hệ hai nước là quyết định đúng đắn thể hiện tầm nhìn chiến lược của Lãnh đạo cấp cao hai nước và nỗ lực tăng cường hợp tác song phương, phù hợp với lợi ích của nhân dân hai nước, đóng góp cho hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển ở khu vực.
Bộ trưởng khẳng định Việt Nam sẽ tiếp tục cùng Mỹ triển khai quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện ngày càng hiệu quả, thực chất, ổn định, đồng thời mở rộng không gian hợp tác trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và thể chế chính trị của nhau, nhằm duy trì đà phát triển trong nhiều thập kỷ tới. Nhân dịp này, Bộ trưởng Bùi Thanh Sơn đã trân trọng chuyển lời thăm hỏi của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tới Tổng thống Mỹ Joe Biden.
Bộ trưởng Bùi Thanh Sơn và Ngoại trưởng Antony Blinken đã điểm lại những bước tiến trong quan hệ hai nước, rà soát các nội dung hợp tác được triển khai kể từ khi quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện được xác lập từ tháng 9/2023. Quan hệ chính trị ngoại giao ngày càng được củng cố, các hoạt động tiếp xúc và trao đổi đoàn cấp cao diễn ra sôi động. Hợp tác kinh tế – thương mại – đầu tư tiếp tục là động lực quan trọng của quan hệ song phương.
Hợp tác trong các lĩnh vực an ninh- quốc phòng, giáo dục – đào tạo, y tế, khoa học – công nghệ… tiến triển tích cực, hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh tiếp tục là điểm sáng, điển hình là dự án tẩy độc tại sân bay Biên Hòa, số lượng du học sinh Việt Nam tại Mỹ ngày càng tăng… Các lĩnh vực hợp tác mới như ứng phó với biến đổi khí hậu, chuyển đổi năng lượng, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ và đào tạo nhân lực trong ngành công nghiệp bán dẫn được hai bên quan tâm thúc đẩy.
Hai Bộ trưởng cũng thảo luận về các biện pháp nhằm làm sâu sắc hơn nữa quan hệ hai nước. Hai Bộ trưởng thống nhất về việc phát huy cơ chế Đối thoại cấp Bộ trưởng Ngoại giao nhằm tăng cường sự hợp tác chặt chẽ giữa hai Bộ Ngoại giao trong triển khai các thỏa thuận cấp cao; thực hiện hiệu quả các cơ chế hợp tác song phương hiện có, trong đó có cơ chế đối thoại về chính trị – an ninh – quốc phòng, đối thoại chính sách quốc phòng, đối thoại nhân quyền; nhất trí tích cực phối hợp tổ chức các hoạt động kỷ niệm 30 năm hai nước bình thường hóa quan hệ trong năm 2025.
Hai bên cũng trao đổi về các vấn đề khu vực và quốc tế cùng quan tâm. Bộ trưởng Bùi Thanh Sơn đề nghị Mỹ tiếp tục đóng vai trò tích cực, góp phần duy trì hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển tại Châu Á – Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương cũng như trên thế giới. Ngoại trưởng Blinken khẳng định Mỹ ủng hộ vai trò trung tâm của ASEAN tại khu vực và sẽ tiếp tục thúc đẩy hợp tác trong khuôn khổ quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện ASEAN – Mỹ, đồng thời khẳng định Mỹ ủng hộ hợp tác Mekong – Mỹ, ứng phó với biến đổi khí hậu và các hoạt động gìn giữ hòa bình (PKO) của Liên hợp quốc.
Hai bên cũng trao đổi về vấn đề Biển Đông và nhất trí về tầm quan trọng của hòa bình, an ninh, ổn định, tự do hàng hải, hàng không ở Biển Đông, giải quyết tranh chấp thông qua các biện pháp hòa bình, phù hợp với luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982, thực hiện đầy đủ DOC và hướng tới một COC hiệu quả, thực chất.
Cùng ngày, Bộ trưởng Ngoại giao Bùi Thanh Sơn gặp Cố vấn An ninh quốc gia Mỹ Jake Sullivan và Tổng Giám đốc Cơ quan phát triển quốc tế Mỹ (USAID) Samantha Power. Các quan chức Mỹ tái khẳng định coi trọng quan hệ với Việt Nam, những thành quả phát triển mối quan hệ mà hai bên đã đạt được cũng như khẳng định tiếp tục triển khai các thỏa thuận trong thời gian tới.
Chiều 25/1, Thủ tướng Phạm Minh Chính tiếp ông Jose Fernandez, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Mỹ phụ trách tăng trưởng kinh tế, môi trường và năng lượng, đang thăm và làm việc tại Việt Nam.
Ông Jose Fernandez cho biết, Mỹ sẽ tiếp tục hỗ trợ để phát triển hệ sinh thái bán dẫn tại Việt Nam; thúc đẩy hợp tác trong các lĩnh vực chuyển đổi năng lượng sạch và khoáng sản thiết yếu…
Thủ tướng hoan nghênh chuyến thăm của Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Mỹ để tiếp tục hiện thực hóa, triển khai cụ thể các thỏa thuận của lãnh đạo cấp cao hai nước trong chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Mỹ Joe Biden tháng 9/2023.
Thủ tướng đề nghị Thứ trưởng tiếp tục thúc đẩy phía Mỹ khẩn trương xem xét công nhận Việt Nam có nền kinh tế thị trường và bãi bỏ các hạn chế liên quan xuất khẩu công nghệ cao với Việt Nam; tiếp tục mở rộng và làm sâu sắc hơn nữa hợp tác trên tất cả các lĩnh vực theo tinh thần lợi ích hài hòa, rủi ro chia sẻ, trong đó có các lĩnh vực mới, mang tính đột phá, như đổi mới sáng tạo, trí tuệ nhân tạo, hợp tác về chuỗi cung ứng, chuyển đổi xanh và đặc biệt là đẩy mạnh hợp tác về chuỗi cung ứng bán dẫn.
Thủ tướng cũng đề nghị Mỹ tích cực hỗ trợ Việt Nam nâng cao năng lực tham gia Khuôn khổ kinh tế Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương vì sự thịnh vượng (IPEF) đang tiếp tục được đàm phán; triển khai khuôn khổ quan hệ Đối tác Chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP), hỗ trợ Việt Nam thực hiện mục tiêu giảm phát thải ròng khí nhà kính về “0” vào năm 2050, đặc biệt là về tài chính, chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực, trên cơ sở phù hợp với điều kiện kinh tế-xã hội của Việt Nam.
Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết, chuyến thăm nhằm tiếp tục cụ thể hóa, thúc đẩy khuôn khổ quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện giữa hai nước; thông báo kết quả làm việc với các bộ, ngành về nội dung này trong chuyến thăm.
Ông cho biết, phía Mỹ đang rất tích cực tiếp tục xem xét, giải quyết các vấn đề mà Thủ tướng đã nêu liên quan quy chế kinh tế thị trường và các hạn chế liên quan xuất khẩu công nghệ cao.
Cho rằng cần tận dụng thời cơ hiện nay để thúc đẩy quan hệ hai nước và đánh giá cao tinh thần khởi nghiệp tại Việt Nam, ông Jose Fernandez nhấn mạnh, cần phát huy nhanh chóng những tiềm năng rất lớn của Việt Nam trong lĩnh vực bán dẫn. Mỹ sẽ tiếp tục hỗ trợ để phát triển hệ sinh thái bán dẫn tại Việt Nam, trong đó có hợp tác đào tạo nhân lực, thúc đẩy thương mại bán dẫn.
Phía Hoa Kỳ cũng sẽ thúc đẩy hợp tác trong các lĩnh vực chuyển đổi năng lượng sạch và khoáng sản thiết yếu. Đánh giá cao cam kết của Việt Nam về giảm phát thải ròng, ông cho biết qua trao đổi với ông, có khoảng 15 doanh nghiệp Mỹ đang mong muốn đầu tư ngay vào Việt Nam khoảng 8 tỷ USD trong lĩnh vực năng lượng sạch, đề nghị Việt Nam tiếp tục tháo gỡ các vấn đề liên quan đến thủ tục pháp lý.
Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Mỹ đề xuất tổ chức đối thoại giữa hai bên về các lĩnh vực kinh tế quan trọng nói trên.
Hoan nghênh các đề xuất này, Thủ tướng cho biết Việt Nam đang tích cực triển khai nhanh chương trình đào tạo 50.000-100.000 nhân lực chất lượng cao cho lĩnh vực bán dẫn; hoàn thiện cơ sở pháp lý (sửa đổi Luật Điện lực) với lĩnh vực năng lượng tái tạo; hoàn thiện các quy hoạch trong lĩnh vực đất hiếm; qua đó tạo thuận lợi, thu hút đầu tư vào các dự án cụ thể, thúc đẩy hợp tác, phát triển trong 3 lĩnh vực nói trên.
Đánh giá cao thông điệp nhất quán của Mỹ ủng hộ một Việt Nam “mạnh, độc lập, tự cường và thịnh vượng”, Thủ tướng nêu rõ, Việt Nam sẵn sàng cùng Mỹ triển khai quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện theo hướng ngày càng thực chất, đi vào chiều sâu, ổn định trên cơ sở tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và thể chế chính trị của nhau; phù hợp với lợi ích của nhân dân hai nước và đóng góp cho hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển ở khu vực.
Việt Nam và Mỹ nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược là tất yếu. Tuy nhiên quá trình đó bị trì hoãn quá lâu, lúc này là thời điểm tốt nhất để hai nước “trở về tương lai”. Trước bước ngoặt mới, để lâu hơn nữa sẽ mất nốt cơ hội.
Ảnh minh họa.
Nhìn lại quá khứ
Cách đây 10 năm, trong chuyến thăm Mỹ để thiết lập quan hệ đối tác toàn diện (23-26/7/2013), Chủ tịch nước Trương Tấn Sang đã trao cho Tổng thống Barack Obama những bức thư và điện của Hồ Chí Minh gửi phía Mỹ. Trong hai năm 1945-1946, Hồ Chí Minh đã gửi 11 bức thư và điện cho Tổng thống Harry Truman và Ngoại trưởng James Byrnes. Nếu lúc đó Washington đáp lại thiện chí của Hồ Chí Minh, chắc lịch sử đã rẽ lối khác.
Trong bài báo đăng trên Washington Post (27/7/2013), Chủ tịch nước Trương Tấn Sang nhấn mạnh “Hôm nay, khi tôi tới thăm đất nước và nhân dân Hoa Kỳ, chúng ta cùng chia sẻ niềm vui vì ý nguyện của Chủ tịch Hồ Chí Minh gần 70 năm trước về mối quan hệ “hợp tác đầy đủ” giữa hai dân tộc nay đã thành hiện thực”. Lịch sử quan hệ Viêt-Mỹ đầy nghịch lý. “Tuy không thể thay đổi được quá khứ, nhưng có thể thay đổi tương lai”.
Không phải ngẫu nhiên mà Hồ Chí Minh đặt tên “Việt Nam Độc lập Đồng minh” (Việt Minh) cho mặt trận dân tộc, để cộng tác với đồng minh chống phát xít Nhật. Tháng 3/1945, Hồ Chí Minh sang Côn Minh để bắt liên lạc với Charles Fenn (GBT) và tướng Lee Chenault (tư lệnh không đoàn 14 “Hổ bay”). Sau đó, Archimedes Parti (OSS) đã thiết lập quan hệ với Việt Minh. GBT đã cử Frank Tan và OSS đã cử Dan Phelan tới Việt Bắc.
Tháng 7/1945, OSS đã cử nhóm “Con Nai” (Dear Team) của thiếu tá Allison Thomas đến Việt Bắc để huấn luyện cho các đơn vị Việt Minh. Nhóm “Con Nai” đã huấn luyện 40 người được chọn trong số 110 quân du kích của tướng Đàm Quang Trung. Hồ Chí Minh đã đặt tên cho đơn vị đó là trung đội “Bộ đội Việt-Mỹ”, được thành lập ngày 20/8/1945, do ông Võ Nguyên Giáp chỉ huy, tham gia chiến đấu chống Nhật tại Thái Nguyên.
Mặc dù tình hình Đông Dương lúc đó và nội bộ GBT, AGAS và OSS rất phức tạp, nhưng Hồ Chí Minh tranh thủ được cảm tình và ủng hộ của Charles Fenn và Archimedes Parti. Họ là những người bạn của Việt Nam lúc cách mạng còn non trẻ. Tuy tôi không gặp được Charles Fenn như đã hứa với anh Phạm Xuân Ẩn, nhưng đã gặp Archimedes Parti tại Bangkok năm 1990 khi ông tới Hà Nội dự kỷ niệm 100 năm ngày sinh Cụ Hồ.
Lịch sử quan hệ Việt-Mỹ đã trải qua nhiều thăng trầm đầy bi kịch. Sau chiến tranh Việt Nam, lẽ ra hai nước đã bình thường hóa quan hệ từ 1977-1978, nhưng Việt Nam đã để tuột mất cơ hội, do nhiều yếu tố. Vì vậy, Việt Nam đã bị xô đẩy vào cuộc chiến tranh Đông Dương lần thứ ba (1979-1989). Chuyến thăm Mỹ lịch sử của TBT Nguyễn Phú Trọng (6-10/7/2015) là một cột mốc đánh dấu bước ngoặt trong quan hệ hai nước để “bỏ qua quá khứ”.
Trở về tương lai
Từ đầu năm 2023 đến nay, ngoài chuyến thăm của các đoàn Quốc hội và đoàn doanh nghiệp Mỹ gồm 50 công ty hàng đầu do USABC tổ chức, nhiều quan chức cấp cao Mỹ đã sang thăm Việt Nam để tăng cường hợp tác giữa hai nước. Đó là Đại diện Thương mại Catherine Tai, Giám đốc CDC Rochelle Walensky, Tổng Giám đốc USAID Samantha Power, Bộ trưởng bộ Nông nghiệp Thomas Vilsack, Bộ trưởng bộ Tài chính Janet Yellen.
Về ngoại giao, sau chuyến thăm Việt Nam của Ngoại trưởng Antony Blinken (14-16/4/2023), Trưởng ban Đối ngoại Lê Hoài Trung đã sang thăm Mỹ (28/6-2/7/2023) để chuẩn bị cho chuyến thăm của lãnh đạo nhằm nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược. Đặc biệt là chuyến thăm của ông Kurt Campbell, Điều phối viên của Hội đồng An ninh Quốc gia về Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, vào giữa tháng 7 để chuẩn bị cho chuyến thăm của Tổng thống Biden (dự kiến ngày 10/9).
Trong điện đàm với TBT Nguyễn Phú Trọng ngày 29/3, Tổng thống Biden đã khẳng định Việt Nam là đối tác quan trọng và Mỹ ủng hộ Việt Nam mạnh, độc lập, tự chủ và thịnh vượng. Hai nhà lãnh đạo đã nhận lời mời đi thăm lẫn nhau. Khi tiếp Ngoại trưởng Antony Blinken ngày 15/4, TBT Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh “những kết quả tích cực trong quan hệ hai nước thời gian qua là cơ sở để tiếp tục nâng quan hệ hai nước lên tầm cao mới”.
Trong dịp đến bang New Mexico để vận động tranh cử, Tổng thống Biden đã nói ngày 8/8: “Tôi sẽ sớm đến Việt Nam, vì Việt Nam muốn thay đổi mối quan hệ với chúng ta để trở thành một đối tác chủ chốt”. Trước đó, ngày 28/7, Tổng thống Biden cho biết “Lãnh đạo cao nhất của Việt Nam rất muốn gặp tôi để thảo luận việc nâng cấp quan hệ hai nước lên đối tác lớn, ngang hàng với Nga và Trung Quốc”.
Tuy báo chí trong nước không đưa tin vì những lý do tế nhị, nhưng báo chí nước ngoài đã loan báo mặc dù Nhà Trắng chưa thông báo chính thức. Theo báo chí, Tổng thống Joe Biden sẽ đến New Delhi dự Thượng đỉnh G-20 (9-10/9), sau đó sẽ đi Việt Nam, vì vậy sẽ không đến Jakarta dự Cấp cao ASEAN. Trước đó, ông Blinken đã nói tại Hà Nội ngày 15/4 rằng quan hệ Việt-Mỹ sẽ được nâng cấp “trong những tuần và những tháng tới”.
Việt Nam và Mỹ đã sẵn sàng nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược sau nhiều lần “nâng lên đặt xuống” vì những lý do nhạy cảm. Yếu tố Trung Quốc đã giảm thiểu sau khi TBT Nguyễn Phú Trọng đi thăm Trung Quốc ngày 1/11/2022. Vấn đề nhân quyền được xếp sau lợi ích chiến lược song trùng. Vấn đề khắc phục hậu quả chiến tranh được Mỹ tích cực giải quyết. Hai bên đang thúc đẩy hợp tác kinh tế và khai thác tài nguyên, bao gồm đất hiếm.
Bước ngoặt mới
Theo Kurt Campbell, Việt Nam là “một nước bản lề quan trọng” (a critical swing state) tại Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, vì có vị trí chiến lược, vai trò địa chính trị và địa kinh tế ngày càng quan trọng, kiên quyết chống lại sự bành trướng trên biển của Trung Quốc”. Năm 2010, Ngoại trưởng Hillary Clinton đề xuất nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược. Tháng 8/2021, Phó Tổng thống Kamala Harris cũng đặt vấn đề như vậy.
Nhưng trong nội bộ Việt Nam, những người bảo thủ vẫn lo ngại Mỹ “diễn biến hòa bình” khi ủng hộ nhân quyền và dân chủ. Họ sợ nâng cấp quan hệ với Mỹ sẽ mở cửa cho Mỹ can thiệp vào Việt Nam. Đây chính là những gì mà Trung Quốc muốn, nhằm gạt ảnh hưởng của Mỹ ra khỏi khu vực để độc chiếm Biển Đông và giữ Việt Nam trong vòng tay của họ. Vì vậy, nếu Việt Nam quá lo ngại bị Trung Quốc trừng phạt, sẽ rơi vào bẫy của họ.
Việt Nam muốn làm đối tác chiến lược với 5 nước thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc trong đó có Mỹ, nhưng đến nay quan hệ với Mỹ vẫn thấp nhất so với bốn nước kia. Đó là nghịch lý. Đối tác chiến lược Việt-Mỹ phù hợp với chủ trương đối ngoại của Việt Nam là “độc lập, tự chủ, đa dạng hóa và đa phương hóa quan hệ”. Đối tác chiến lược với Mỹ không chỉ là tượng trưng mà còn thực chất, để Hà Nội vận dụng “ngoại giao cây tre”.
Trung Quốc đã tin tưởng hơn vào sự trung lập của Việt Nam, để cho Việt Nam có thể mở rộng hợp tác quốc phòng với các nước khác, trong đó có Mỹ. Việt Nam đã duy trì quan hệ tốt với Trung Quốc với nguyên tắc “bốn không”. Ngoài ra, dù lo ngại “diễn biến hòa bình” vẫn còn nhưng đã giảm thiểu sau khi lãnh đạo Mỹ cam kết tôn trọng hệ thống chính trị của Việt Nam, và ủng hộ một nước Việt Nam “mạnh, độc lập, tự chủ và thịnh vượng”.
Theo Chiến lược An ninh Quốc gia mới, Chính quyền Biden “sẵn sàng cộng tác với các chế độ chuyên chế không theo thể chế dân chủ nhưng ủng hộ hệ thống quốc tế dựa trên luật lệ”. Việt Nam nằm trong số đó. Nay Mỹ tìm cách để hóa giải những khác biệt với Hà Nội để thúc đẩy các mục tiêu chiến lược.
Lời kết
Đến nay, quan hệ hai nước đã có những bước tiến dài. Nhưng so với các cơ hội đã bị lỡ trước đây cũng như lợi ích chiến lược song trùng hiện nay, những gì đã đạt được vẫn còn “quá ít và quá chậm”. Nếu nhìn ngược lại lịch sử thì lẽ ra Việt Nam và Mỹ đã trở thành đối tác chiến lược từ lâu. Nhưng đáng tiếc là điều đó đã không trở thành hiện thực sớm hơn.
Người Hà Nội thích nói đùa “Hà Nội không vội được đâu”. Nhưng giới quan sát cho rằng hiện nay hai nước đã sẵn sàng nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược. Điều này phải được thực hiện “ngay bây giờ hoặc không bao giờ”. Đối tác Chiến lược Mỹ-Việt là tín hiệu tích cực và cơ hội tốt cho Việt Nam. Nó không chỉ mở rộng và làm sâu sắc liên kết kinh tế và ngoại giao, mà còn thúc đẩy hai nước cộng tác tốt hơn về an ninh quốc phòng.
Năm 2015, TBT Nguyễn Phú Trọng đến thăm Mỹ và được Tổng thống Obama tiếp chính thức tại Phòng Bầu Dục ở Nhà Trắng như khi đón tiếp nguyên thủ quốc gia. Trong phát biểu của Phó Tổng thống Biden khi chiêu đãi TBT Nguyễn Phú Trọng tại Bộ Ngoại Giao, ông đã đọc câu thơ Kiều “Trời còn để có hôm nay. Tan sương đầu ngõ vén mây giữa trời”. Không biết ông Biden có định “bói Kiều” hay không, nhưng có lẽ năm nay là thời điểm phù hợp để “vén mây giữa trời” và nâng cấp quan hệ Việt-Mỹ.
Kỷ niệm 10 năm
Nhân dịp kỷ niệm 10 năm đối tác toàn diện giữa Mỹ và Việt Nam (2013-2023), Tổng thống Biden đã điện đàm với TBT Nguyễn Phú Trọng ngày 29/3/2023. Hai vị lãnh đạo đã “nhắc lại lời mời hai bên đi thăm lẫn nhau, và vui vẻ nhận lời, giao cho các cơ quan liên quan thu xếp vào thời gian phù hợp”. Đây là một sự kiện có ý nghĩa quan trọng, mở ra bước ngoặt mới cho quan hệ hai nước.
Tuy chưa rõ “thời gian phù hợp” là khi nào, nhưng dư luận cho rằng chuyến thăm Mỹ của TBT Nguyễn Phú Trọng có thể diễn ra vào tháng 7/2023. Ngoại trưởng Antony Blinken có kế hoạch đi thăm Việt Nam vào tháng 4/2023, có thể để chuẩn bị cho chuyến thăm của TBT Nguyễn Phú Trọng. Trong thời gian gần đây, nhiều đoàn Mỹ đã đến thăm Việt Nam, trong đó có sáu quan chức cao cấp và đoàn của Hội đồng Kinh doanh Mỹ-ASEAN gồm 52 công ty.
Mấy năm nay, điện đàm cấp cao giữa lãnh đạo các nước đã trở thành bình thường, nhưng cuộc điện đàm này đặc biệt quan trọng và nhạy cảm, nên Việt Nam không muốn làm ồn ào vì “yếu tố Trung Quốc”. Việt Nam đã thận trọng và kiên nhẫn chờ thời cơ thích hợp, với phương châm “coi thực chất quan hệ quan trọng hơn hình thức”. Nay thời cơ chín muồi đã đến, sau khi TBT Nguyễn Phú Trọng đã đi thăm Trung Quốc như một nước cờ thế.
Theo các chuyên gia phân tích, chuyến thăm Trung Quốc của TBT Nguyễn Phú Trọng cuối 10/2022 đã “thử thách chính sách ngoại giao cây tre của Việt Nam”. Sau khi Nga xâm lược Ukraine (24/2/2022), áp lực chọn phe chưa bao giờ mạnh như thế, đe dọa phá vỡ sự cân bằng trong quan hệ của Việt Nam với các nước lớn như Trung Quốc, Mỹ, và Nga.
Việt Nam buộc phải vận dụng “ngoại giao cây tre” với các nước lớn và chơi cờ thế (hedging) để chờ thời cơ thay đổi tình thế nhằm “tái cân bằng chiến lược”. Theo Alexander Vuving, Việt Nam phải nhượng bộ Trung Quốc về một số vấn đề nhỏ để làm giảm áp lực trong các vấn đề lớn hơn có thể đe dọa ổn định và an ninh quốc gia. Nhưng Vuving cho rằng “không có dấu hiệu Việt Nam sẵn sàng quay trở lại quỹ đạo của Trung Quốc”.
Vuving cho rằng sẽ đến lúc Việt Nam và Mỹ tuyên bố “đối tác chiến lược” khi lãnh đạo hai nước gặp nhau. Lẽ ra điều đó phải diễn ra từ lâu rồi nhưng quan hệ Việt-Mỹ rất nhạy cảm vì yếu tố Trung Quốc. “Đây là yếu tố then chốt để hình thành hay làm mất đi nội hàm chiến lược trong quan hệ hai nước”.
Cơ hội và rủi ro
Tại cuộc điều trần tại Thượng viện Mỹ (13/7/2021), ứng viên đại sứ mới tại Việt Nam Marc Knapper nói rằng nâng cấp quan hệ hai nước lên đối tác chiến lược là ưu tiên hàng đầu, ông sẽ thực hiện điều đó bằng cách tăng cường quan hệ an ninh với Việt Nam. Đó không chỉ là ưu tiên của Đại sứ Knapper mà còn là ưu tiên của chính quyền Biden. Lâu nay nhiều người vẫn lo ngại cam kết của đại sứ mới có thể bất khả thi vì còn nhiều rào cản.
Trong một lần trao đổi với báo chí ở Hà Nôi cuối năm 2022, đại sứ Knapper tự tin hơn khi nói rằng năm 2023 hai nước sẽ kỷ niệm 10 năm quan hệ đối tác toàn diện. Đó là dịp tốt để hai nước có thể nâng cấp lên đối tác chiến lược, vì quan hệ hai nước “về bản chất cốt lõi mang tầm chiến lược”. Ông nhấn mạnh “nếu đây không phải là quan hệ đối tác chiến lược thì tôi không biết như thế nào mới là chiến lược”, và cho rằng “bầu trời là giới hạn”.
Đại sứ Knapper lạc quan “Trên cơ sở những giá trị chung, lợi ích chung và lòng tin giữa hai nước, chúng tôi thực sự tin tưởng rằng việc nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược sẽ mở ra nhiều cánh cửa để hai nước hợp tác chặt chẽ hơn nữa”. Các đại sứ Mỹ tiền nhiệm vẫn tiếp tục hoạt động tích cực nhằm thúc đẩy quan hệ hai nước, trong đó có Đại sứ Daniel Krittenbrink (hiện là trợ lý ngoại trưởng) và Đại sứ Ted Osius (hiện là chủ tịch Hội đồng kinh doanh Mỹ – ASEAN).
Hơn một năm qua, tuy quan hệ hai nước vẫn phát triển tốt về kinh tế và an ninh quốc phòng, nhưng mục tiêu nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược vẫn dậm chân tại chỗ, chủ yếu vì lo ngại Trung Quốc phản ứng. Trong khi chiến tranh Ukraine lôi kéo sự quan tâm của Mỹ và các cường quốc Châu Âu (như Anh, Pháp, Đức), leo thang căng thẳng ở eo biển Đài Loan cũng lôi kéo sự quan tâm của Mỹ và các cường quốc Châu Á (như Nhật).
Điều đó làm các nước khu vực (như ASEAN, Úc và Tân Tây Lan) lo ngại nếu Mỹ và các cường quốc khác giảm mức ưu tiên ở khu vực này, Trung Quốc có thể tranh thủ cơ hội để bắt nạt các nước tại Biển Đông và tăng cường ảnh hưởng đối với các nước nhỏ tại Nam Thái Bình Dương. Tuy Chiến lược An ninh Quốc gia mới của Mỹ vẫn khẳng định Trung Quốc là thách thức chính và đối thủ của Mỹ tại khu vực, nhưng lo ngại đó vẫn chưa hết.
Tuy chính quyền Biden tăng cường củng cố quan hệ với các đồng minh và đối tác, trong đó có khu vực Đông Nam Á, nhưng tình hình nội bộ bất ổn của Mỹ gần đây về cả kinh tế và chính trị, cũng làm cho các nước khu vực này lo ngại về ưu tiên và cam kết của Mỹ. Nếu ưu tiên của Mỹ ở khu vực Đông Bắc Á (bao gồm Đài Loan) và với Philippines tăng lên, thì ưu tiên của Mỹ ở khu vực Đông Nam Á (bao gồm Biển Đông) và với Việt Nam có thể giảm bớt xuống.
Tại sao 2023?
Theo Murray Hiebert (CSIS), “2023 là năm tốt nhất để Biden mời TBT Nguyễn Phú Trọng sang thăm Mỹ”. Mấy năm qua, việc này đã bị trì hoãn vì yếu tố Trung Quốc và tình trạng sức khỏe của ông Trọng. Nhưng năm 2024 Mỹ sẽ tranh cử tổng thống, và năm 2025 Việt Nam sẽ chuẩn bị đại hội Đảng, nên sẽ khó đi thăm hơn. Vấn đề sức khỏe của ông Trọng có thể giải quyết được nếu bố trí điểm dừng chân hợp lý cho chuyến bay dài tới Mỹ.
Việt Nam gần đây đã nổi lên như một trong các đối tác quan trọng nhất của Mỹ tại khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, và là một nước “tiền tuyến” chống chọi sức ép từ Trung Quốc ở Đông Nam Á, nhất là tại Biển Đông. Trong bối cảnh Mỹ và Trung Quốc tăng cường cạnh tranh chiến lược tại khu vực này, Việt Nam dễ bị mắc kẹt, phải tìm cơ hội hóa giải bằng cách tăng cường quan hệ với Mỹ.
Trong nhiều năm qua, Mỹ đã vận động Việt Nam nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược, nhưng Hà Nội vẫn trì hoãn vì lo ngại Trung Quốc phản ứng. Nhưng gần đây, Việt Nam tỏ ra sẵn sàng nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược nếu Tổng thống Biden mời TBT Nguyễn Phú Trọng sang thăm. Việc ông Trọng đi thăm Bắc Kinh (10/2022) giúp Việt Nam có dư địa để nâng cấp quan hệ với Mỹ trong những tháng tới.
Tuy ông Trọng đi thăm Bắc Kinh làm dấy lên tin đồn lãnh đạo Việt Nam có thể xoay trục sang Trung Quốc. Nhưng các chuyên gia am hiểu tình hình khu vực cho rằng việc ông Trọng đi thăm Bắc Kinh đã tạo ra tình huống (latitude) để ông có thể đi thăm Washington nhằm nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược. Vì vậy, Hiebert cho rằng ông Trọng được Washington mời chính thức sẽ giúp xác nhận liệu tin đồn nói trên là có cơ sở hay không.
Theo Hiebert, có bốn trụ cột cho đối tác chiến lược Việt-Mỹ. Một là thỏa thuận nhằm thúc đẩy khả năng phục hồi chuỗi cung ứng. Hai là coi an ninh tại Biển Đông là ưu tiên hàng đầu và Mỹ có thể giúp Việt Nam về công nghệ quốc phòng để bảo vệ chủ quyền. Ba là tăng cường hợp tác đối phó với biến đổi khí hậu, chủ yếu là bảo vệ môi trường đồng bằng sông Mekong. Bốn là tổ chức đối thoại cấp cao hàng năm về chiến lược và quốc phòng.
Quan hệ Việt-Mỹ đã vượt qua một quãng đường dài, từ kẻ thù thành bạn, nay là đối tác chiến lược. Nhưng trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược Mỹ-Trung, Việt Nam dễ mắc kẹt vì “yếu tố Trung Quốc. Vì vậy, TBT Nguyễn Phú Trọng không thể đi thăm Trung Quốc vào năm 2019 vì lý do sức khỏe, cũng như vì “yếu tố Trung Quốc” cản đường.
Sau cuộc gặp cấp cao Mỹ-Triều tại Hà Nội (2/2019) Tổng thống Donald Trump đã mời TBT Nguyễn Phú Trọng thăm Mỹ. Tuy đó là một cơ hội tốt, nhưng Việt Nam vẫn chưa sẵn sàng nâng cấp quan hệ lên đối tác chiến lược vì điều kiện chưa chín muồi. Các chuyên gia cho rằng đối tác chiến lược Việt-Mỹ lúc đó còn một khoảng cách khá xa.
Theo Derek Grossman (RAND) chuyến thăm Việt Nam của Phó Tổng thống Harris (8/2021) đã mở đường cho Tổng thống Biden nâng cấp đối tác chiến lược với Việt Nam. Trung Quốc tuy không muốn thấy điều đó, nhưng chắc họ không dại gì phá vỡ hòa bình và ổn định khu vực, chỉ vì Việt Nam muốn tăng cường hợp tác an ninh với Mỹ. Tuy nhiên, Washington không nên thúc ép Hà Nội phải chọn phe, trừ phi Hà Nội sẵn sàng làm điều đó.
Lời cuối
Đến nay, Việt Nam đã có quan hệ đối tác chiến lược với 18 nước nhưng chưa có Mỹ. Vì vậy, nâng cấp quan hệ với Mỹ lên đối tác chiến lược là một điều tất yếu, chỉ là vấn đề thời gian. Nếu quá sớm cũng không được, hay quá muộn cũng có hại cho Việt Nam, vì tương quan trong quan hệ Việt-Trung và Việt – Mỹ. Nay cơ hội đã có và thời điểm đã tới. Nhưng đối tác chiến lược với Mỹ không thay thế cho nội lực và cân bằng chiến lược nước lớn.
